EVRENSEL VE YEREL HER TÜR FİKİR VE DÜŞÜNCENİN OLUŞTURUMUNUN VE DEĞİŞİMİNİN ÖZGÜRCE YAPILDIĞI AVRASYASAL-ENTELEKTÜEL MERKEZ. Kadıköy Düşünce Platformu, günlük yaşamın bilim, kültür, politika, sanat, ekonomi, devlet ve yönetişim konularının sorunlarına disiplinler arası ve ötesi anlayışla holistik ve evrimselci bir yaklaşım ile çözüm arayışı çabası içindedir. ~~~~~~~~~~~~~~~~~~"KDP BÜTÜNSEL BİLİMİN ARAŞTIRMA MERKEZİ"~~~~~~~~~~~~~~~~~~
7 Mart 2014 Cuma
8 Şubat 2014 Cumartesi
Mantık ve Epistemoloji ve Siyah Kuğu -I- (*) (Mustafa Özcan, 8 Şubat 2014)
Mantık, Epistemoloji ve Siyah Kuğu -I- (*)
Siyah kuğu adlı kitabın yazarı Nassim
Nicholas Taleb, 1960 doğumlu, Lübnan
levanteni kökeninden gelen ünlü ABD’li
bir düşünürdür. Arapça menşeli olan ismi Türkçe karakterlere uygun olarak
yazılması halinde Nesim Talip olur. Öte
yandan poliglot,(çok dili), polimat (çok bilimli), polispect (çok yönlü) diye bilinen yazar ayrıca aykırı kişiliğe
sahip biri olarak da tanınmıştır. Bu yönlerinin bu toplamından dolayıdır ki
bazı çevrelerce dünyanın en entelektüel kişileri arasında en başta gösterilmektedir.
Yazarın ünü, Siyah Kuğu’yu yayımladığı
2007 başında piyasaya çıktığı o ve izleyen yıl içinde kitabın 36 ay bir süre
ile New York Times’ın en çok
satanlar listesinin başında kalmayı başarmış olmasından kaynaklanmaktadır. Bu
başarısı ise Taleb’in 2000’lerin son
çeyreğinde ortaya çıkan ABD kaynaklı
uluslar arası finans krizini kitapta önceden öngörebilmiş olmasından ileri
gelmektedir. Meslekten istatistikçi olan yazarın kitabı hakkındaki genel ve en kısa
betimi “tesadüfün epistemolojisi”ne dairdir
diyerek yapabiliriz.
Bilindiği gibi yapıta adını veren “siyah
kuğu” şeklindeki mecazi (eğretilemesel) deyiş, Avustralya’nın keşfinden bu yana son derece nadir olaraktan ortaya
çıkan olaylara gönderme yapma kabilinden kullanılmaktadır.
Bu tarz bir kullanım ise, Batı insanının kendisini bildiğinden beri kuğuların
beyaz olduğuna dair bilgisinin Avustralya’nın
keşfi ile birlikte siyah olanın da var olduğunun anlaşılması sonucunda bu mutlak
bilginin çökmesi durumuna epistemik
gönderme yapma ihtiyacından doğmuştur. Bu da zamanla bu tür vakıaların
(örnek olayların) eğretilemesi (mecazı, metaforiği) için bir deyim olmuştur. Başka
bir anlatımla bu, çok bilinen bir özdeyişin karşıtı olan bir deyiş ile de “kaidenin
istisna tarafından bozulduğu” durumlar için özsel ifadedir.
Taleb’in tesadüfün epistemololojisi konusunu
incelemeye başlamadan önce epistemoloji
kavramına açıklık getirmek gerekir diye düşünüyorum.
Çünkü kavram İngiliz, Fransız ve Alman felsefelerinin her birinde ayrı anlam içeriğine sahip
olaraktan kullanılmaktadır. Bundan ötürü de, bu alandaki çeviriye dayalı olan Türkçe literatürde kavram karmaşasının
had safhaya ulaşmış olduğunu söyleyebiliriz.
Epistemoloji sözcüğü Fransızcada Yunancadaki “bilim(sel)
(bilgi) kuramı (öğretisi)” olan
anlamı ile aktarılmıştır. Ama sözcük Fransızcaya,
bilimlerde ortaya çıkan bilgi sorunlarına yönelik bir kuram olmak yerine bilimleri
inceleyen bir felsefe dalı şeklinde yerleşmiştir. Bu durum kendini iki küçük farklılık
olarak belli eder. İlkini anlamak için önce kuram ve felsefenin olayları ele
alıştaki değişik tarzını anımsamak gerekir. Bilim felsefesinde konular tarih tabanlı olarak zaman akışı içinde,
yani ard süremli,(diyakronik) sorgulamalar
ile yapılır.
Epistemolojide ise konular
daima eş süremli (senkronik) olarak bir
zamansal kesitte sorgulanır. İkinci küçük farlılık da felsefi yaklaşımın psişik değerleri de dikkate almasına
karşılık epistemolojik olanın sadece nesnel
değerler ile ilgilenmesidir.
Alman felsefeciler
bilgi kuramı için “erkenntnisstheorie”
sözcüğünü tercih etmektedirler. Ancak Almancada
da epistemoloji sözcüğü az da olsa bilim
öğretisi anlamı ile kullanılmakta olan bir terimdir.
İngilizcedeki kullanımına
gelince, sözcük burada bilim yerine değil de bilgi anlamındadır. Oysa Fransızca
da bu anlam için gneseoloji terimi
kullanılmaktadır (**). Almancada da
bu sözcük bir zamanlar da olsa felsefe tarihinde kısa süreli olarak kullanılmıştır.
Karmaşayı netleştirdikten sonra şimdi “Siyah Kuğu epistemolojisi” konusuna göz atalım.
Bilindiği gibi akıl yürütme, akıl yürütme (uslamlama) denilen zihni (ussal)
süreçlerin iki temel, iki de tali (türevsel) olmak üzere dört biçimi vardır.
Bunlar tümdengelim (dedüksiyon), tümevarım (endüksiyon), heptengitmeli (abdüksiyon) ve benzerlik (benzeşim, analoji) kurmadır. Heptengitmeli bir
çeşit tümdengelimsel tarzdaki akıl
yürütme iken analoji
tümevarımsaldır. Burada az bilinen olan
abdüksiyon sonuç önermesi için öncüllerin hepsinin doğru olduğu özel durumu
ifade eder. Yani “Siyah Kuğu” kesin
olarak abdüksiyon değildir.
Öte yandan konuya M. Scheler
ve N. Hartmann’ın “değer kategorleri” görüngesinden bakarak
mantığı (esemeyi) sınıflamaya tabi tutarsak, formel, maddi ve psişik mantık diye üç kategorili bir ayrım elde etmek olanaklıdır. Formel değerler sadece dil ve matematik
temelli olup cesameti olmayan (yer kaplamayan) soyut şeylerdir. Bunun diyalektik
karşıtı olarak maddi olanların
ise içeriğe töz (substans, özdek,
madde) katılan cesametli somut varlıklardır.
Psişik (veya tinsel de denebilir) olanların
ise antropik (insani)
anlamlandırmaya tabi tutulmuş spiritüel (manevi
ve ruhsal) şeyler olduğunu belirterek
sınıflamayı gerekçelendirmiş olalım.
Bu üç katmanlı mantık hiyerarşisi oluşturulurken biçimsel olan ilkinde dış dünyanın olayları nicel ve nitel
değerlendirmeye tabi tutulurken, ikinci düzeyde soyut kavrama tözsel bir içerik kazandırılmaktadır.
Üçüncü düzeyde ise insan toplumları içindeki olayların düşünselleştirilmesi,
yani soyut olarak anlamlandırması olan bir kavramlaştırma yani tinsel önermeler söz konusudur.
Mustafa Özcan (8 Şubat 2014)
Mustafa Özcan (8 Şubat 2014)
______________
(*) Bir üçleme olan makalenin ilk bölümüdür
(**) Akarsu, Bedia, Felsefe Terimleri Sözlüğü, İnkılap Kitapevi, 1998
1 Şubat 2014 Cumartesi
Zihin (Mustafa Özcan, 1 Şubat 2014)
Zihin
Başlıktaki
sözcük, İngilizce orijinali Amazon.Com’da
hem elektronik hem de basılı olarak bulunabilen 2011’de Edge Vakfı kurucusu
edebiyat ajanı John Brockman’ın
editörlüğünde yayımlanmış olan “Mind”
(*) adlı popüler bilim kitabının 2013 yılı sonunda Alfa/Bilim tarafından yapılmış Türkçe çevirisinin adıdır (**). Kitap
hakkında daha geniş ve ayrıntılı tanıtım bilgisine http://www.kadikoydusunceplatformu-kitap.blogspot.com.tr/
adresindeki KDP-Kitap bloğumuz için Ümit Ersöz tarafından hazırlanmış olan
yazıyı okuyarak ulaşmak mümkündür.
Benim Zihin sözcüğünü başlığa koymamın nedeni
ise yapıt ve zihin konusuna dair deneme mahiyetinde kısa bir inceleme yapma
niyetimdir. Bu kapsamda yazıdaki konuları farklı bir bakıştan ele alarak
kitabın genel (üst, meta) eleştirisini, yani yazınsal konumlanışına dair
incelemesini yapmaya çalışacağım.
Kitap, Edge.org’a (***) üye tanınmış on altı
uzman yazar tarafından beyin, bellek, kişilik ve mutluluk konularının ele
alındığı zihin olgusuna dair bilimsel bir antoloji kimliğindedir. İçerik, ikisi
röportaj, diğerleri makale olarak deneme tarzında kaleme alınmış toplam on
sekiz yazıdan oluşmaktadır.
Öte yandan giriş
bölümündeki ayrıntıdan, kitaptaki ana fikrinin Brockman tarafından ünlü fizikçi
Freeman Dyson’a ait olan 21.
Yüzyılın “teorik” (****) biyoloji çağı olacağı görüşüne dayandırıldığı
anlaşılmaktadır. Nitekim müfredata bakıldığında, bu görüş bağlamında insan
zihni hakkında yazılmış makaleler arasından bilincin karmaşıklığını çözmeye
yönelik fikir üretmiş olanların özellikle seçilmişliğinden böyle bir tercihi bunun
yansıması olarak görmek mümkündür.
Ayrıca
yazıların sıralanışından, bunların kitabın günümüz üçüncü kültürü (*****) için popüler bilimsel bir kesit oluşturması
amacı ile J. Brockman’ca bu görüşü destekleyen
bir konu akışıyla sunulmuş olduğu da anlaşılmaktadır.
Gene dikkat
çeken bir husus olarak, popüler bilim kitaplarında genelde göze çarpan bir
özellik olan referans verme olgusuna daha az yer verilerek okumada akıcılık
sağlanması yoluyla kolay anlaşılırlığın artırılması yönü yeterli düzeyde önemsenmiş
olduğunu da söyleyebilirim.
Ancak ayrıca,
yazılarda ortaya konan fikirlerin farklı yazarlara ait olmasının kaçınılmaz bir
sonucu içeriğe egemen olan eklektik yaklaşım tarzının konuların ana fikir bağlamında
okurun zihninde bütünleşmesine ket vurmakta olduğunu özellikle de belirtmek
isterim.
Bu açıdan baktığımda,
fikirlerin derlenmesi tarzında diğer tanınmış bir popüler bilim yazarı olan John Gribbin tarafından ayni amaçla
hazırlanmakta olan kitapların tek bir zihinden çıkmış olmalarının sağladığı konuyu
bütünleştirici avantaj ile okur için çok daha anlaşılır ve akıcı olduğunu görüyorum.
Sonuç olarak
söylemek gerekirse yapıtların tek kişi tarafından yazılmış olması onların
temsil ettiği ana düşüncenin okurlarca daha kapsamlı ve kolay olarak bütünleştirilme
yolu ile özümsenmesine neden olmaktadır. Bu açıdan popüler kitap olgusundaki
çok yazarlılık konusunun insani kavrayışa olumlu katkı yapmakta olduğunu iddia
etmenin doğru olmadığı kanısındayım.
Mustafa
Özcan (1
Şubat 2014)
___________________
(*) Brockman,
John, Ed. (2011), Mind, HarperCollins.
(**)
Brockman, Jonh, Ed. (2013),Zihin,
Alfa/Bilim
(***) http://www.edge.org
(****) Orijinal dilinde ve Türkçe
çevirisinde ‘hesaplamalı’ karşılığı ile geçmesine rağmen
“teorik” sözcüğünün
günümüz akademik dünyasında Türkçe karşılık olarak daha çok tercih edilmekte
olduğunu gördüğümden bu şekilde kullandım.
(*****) Bu kavram hakkında bilgi için “Brockman,
John, (1995), The Third Culture: Beyond
the Scientific Revolution, Simon & Shuster“ referansı tavsiye
edilir.
31 Ocak 2014 Cuma
18 Ocak 2014 Cumartesi
Barreau, Yeni Epistemoloji ve HAK (Mustafa Özan, 17 Ocak 2014)
Barreau, Yeni Epistemoloji ve HAK
Orijinali Fransızca olan Herve
Barreau’nun Dost Yayınları’nın
Kültür Kitaplığı Felsefe serisinin Epistemoloji
adlı kitabının tanıtımı dostum Atilla Dindiren tarafından KDP Kitap’ta çıkan bir yazı ile yapıldı.
Bu vesile ile kitap konusunda bir ilk olan yazısından dolayı Atilla’nın eline,
diline, zihnine sağlıklar dilerim.
Benim yazım, kitap içeriğinin tanıtımını ve eleştirisini başka bir
bakıştan dahi olsa tekraren yapmak yerine, yazar, ortaya konulan ‘yeni epistemoloji’ kavramı ve Her şeyi
Anlayan Kuram, HAK ile bu kavram
arasındaki bağlantının incelenmesi üzerine bir deneme olacaktır. Bu nedenle de
KDP Kitap yerine Blog’ta yayımlanmasının daha uygun olacağını düşünererek
buraya koydum.
Denemede esasen yazarın kitapta ortaya konulan şekliyle yeni
epistemolojiye dair görüşlerinin bütünsellik bağlamında yorumunu yaparak konuya
yeni bir boyut kazandırmış olmak istiyorum.
Önce 1929 doğumlu bir Fransız olan yazar hakkında kısa biyografik bir
bilgi vermenin yararlı olacağı kanısındayım.
Değerler ve normlar konusunda bir uzman olan düşünür ayni zamanda da
meslekten müzik kompozitörüdür. Fransa’nın NASA gibi tanınmış araştırma kurumu CNRS’de yönetici ve araştırıcı olarak zaman, etik, biyoetik ve
epistemeloji konularında araştırmalar yapmaktadır. İlk kitabı olan“Aristote et L’Analyse du Savoir”ı
(Aristo ve Bilmenin Analizi) daha
1972’de yayımlanmış olmasına karşın ikinci özgün kitabı olan “L’Epistemologie”, çok sonraları,1990
yılında piyasaya çıkmış ve bolca baskı yapmıştır. Buradan, yazarın son derece
özgün bir nitelik sergilemedikçe kitap yayını yapma gayreti içinde olmadığı anlaşılmaktadır.
Başka bir deyişle çok yazma yerine özgün fikir üretmeyi yeğleyen bir tutumu
vardır diyebiliriz. Bu da makale şekline daha fazla önem verdiği anlamına
gelmektedir ki nitekim pek çok dergide makalelerinin bulunmasının yanı sıra
ortak hazırlanmış birkaç kitapta da makale tipi yazılara yer vermesi özgün ve
yaratıcı bir yazar oluşunun göstergesidir. Bunların bu kanımı desteklemekte
olduğunu düşünüyorum.
Bu durum kısaca ifade edildiğinde, yazarın yaşama ve evrene bakışı
holistik (bütünsel) temelli olduğundan kendisi yineleyici değil yaratıcı bir doğaya
iyedir denebilir.
Şimdi Barreau’nun görüşlerini ele almadan önce ilkin epistemolojinin Wikipedia’da tanımına kısaca bir göz
atmakta yarar var: Epistemoloji bilginin kaynağı,
doğası ve kapsamı ile ilgilenen bir kuramdır, bir felsefe dalıdır. Bilgi
felsefesi olarak da adlandırılmakta olduğundan, bu fasıl içinde tanımlama kalıb
ayni kalmak kaydı ile sadece belirleyici sözcükler öteki eşdeğerleri ile yer değiştirilerek
şöyle yapılabilir: Bilgi felsefesi, felsefede bilginin
kökeni, özellikleri ve boyutları ile ilgilenen dala verilen addır.
Barreau kitabında, klasik diye nitelenebilecek yukarıda verdiğim bilinen
tanımından daha farklı olan bir epistemoloji kavrayışı içindedir. Yazar, yaşamı
ve evreni holistik bir temelden hareketle algıladığından olsa gerek
epistemolojiyi de bilgi kuramı veya bilgi felsefesi olarak değil de
‘bitmeyecek’ bir bilimler araştırması girişimi olarak daha geniş ve entegre bir
tarzda ele almaktadır.
Yazara göre, kıta felsefecileri XVII. Yüzyıl’dan itibaren konuyu ilkin
bilgi kuramı, daha sonra da bilgi felsefesi başlığı ile ele almış olmakla
birlikte bugün Aglo-Sakson analitik düşünürlerinin
isabetle yaptığı gibi epistemelojiyi alışılagelmiş bilgi felsefesinden ayrı bir
kategori olarak görememişlerdir. Bu durum ta ki Michel Foucault’nun epistemolojiyi paradigmalar benzeri bir ilkeler bütünü şeklinde algılayışına kadar
sürmüştür. Les Mots et les Choses (Sözcükler ve Şeyler) (1966) adlı kitabında
Foucault epistem kavramı ile dinamik
nitelikte gördüğü bilimlerin belirli bir dönemdeki çeşitli söylemlerinin bütünsel
durumuna gönderme yaparak bir bakıma Thomas
Kuhn’un bilimlerdeki
devrimsellik konusundaki görüşünün izini
sürmüştür. Böylece kıta bilgi felsefesinde epistem diye bilgi yerine bilişsellik,
yani bilimsel öğrenme temelli bir kavram ortaya atılarak ilk kez kullanıma
sokulmuştur.
Bilindiği üzere, HAK da epistem kavramı gibi bilimleri soyut düzeyde holistik olarak
entegre etmeyi amaçlayan görüşe dayalı bir düşüncedir, bir bilim kuramıdır. Diğer
bir bakıştan da, yeni epistemoloji
ve HAK hemen hemen tümüyle örtüşen ortak
görüşlerin ürünü kavramlardır diyebiliriz.
Hatta felsefe tarihinde çeşitli düşünürlerce
epistemoloji sözcüğü yerine eşdeğeri olarak kullanılmış diğer terminolojiye bir
göz atıldığında ki bunların maddesel
mantık (biçimsel olana karşılık), kritik,
noetik, gnozeoloji ve bilmenin
metafizik şeklindeki ifadeler ve son derece çeşitlenmiş olduğu hemen görülür.
Tüm bu saptamalar insana körler ve fil
öyküsünü anımsatmaktadır.
Yani bunlar, ayni şeyi yoklayıp onu temas ile
tanımlamaya çalışırken farklı konumlarından dolayı devasa bütünün farklı
yerlerini duyumsayıp oluşan farklı algılardan dolayı bütünün tanımı için farklı
betimler yapmaya devam eden kişilerdir.
Oysa kör olmayıp görseler, gestalt algıdaki “değişmezlik ilkesi” gereği
olarak ayni tanımda veya betimde birleşeceklerdi.
Buradan epistemoloji ile ilgili olarak kurulacak
analojide insanoğlunun karmaşık düşünme yeteneğinin hala körlerin durumundaki
düzeyde olduğu sonucunu çıkarsamak herhalde yanlış olmasa gerekir diye
düşünüyorum.
Belki de, Nietzsche’nin ‘üstün insan’ diye tanımladığı geleceğin insanın bunu
başaracak olan yeni bir insan tipi olacaktır. Ancak belki de, bu durumu
öğrenmenin hem çok fazla hem de çok az zamanı kaldı demek düşünsel diyalektiğin
yaratıcı esnasındaki karşıtlıklarının bir gereği olarak bilinemez olmalıdır
diyerek yorumumu tamamlamak istiyorum.
Mustafa Özcan (17
Ocak 2014)
1 Ocak 2014 Çarşamba
20’lik KDP 2014 Yılı ile Birlikte Yeni İnternet Sitesi’ne Merhaba Diyor
Kadıköy Düşünce Platformu Web Sitesi aşağıdaki adresinde yayında olup Sn. Mustafa Özcan'nın web sitesindeki ilk yazısına aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz.
http://www.kadikoydusunceplatformu.org
"KDP Sitesi, düşün üretimine, yayımlarla haber ve görüşlerin oluşturulması ve iletimine yönelik sosyal medyatik buluşma yeri olarak düşünülmüştür".
Bu yeni web sitemizin geliştirilmesi için tüm KDP müdavim ve izleyenlerinin katkıları beklenmektedir.
Bu vesile ile tüm KDP dostlarının yeni yılını kutlarız.
22 Aralık 2013 Pazar
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)