Fuat İnce Yazıları etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
Fuat İnce Yazıları etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

4 Mayıs 2020 Pazartesi

Blokzincir Nedir? Nasıl çalışır? Ne işe yarar? (Prof. Dr. Fuat İnce, 4 Mayıs 2020)


Blokzincir Nedir? Nasıl çalışır? Ne işe yarar?

Blokzincir bir dijital kayıt sistemi teknolojisidir. Önemli ve eşsiz özelliklere sahiptir. Merkezi bir otoritenin kontrol veya yönetiminde olmayan, içeriği değiştirilemez, yok edilemez, inkar edilemez, kesin bir kanıt niteliğinde, denetime açık, dünyaya dağıtılmış (dağıtık), bilgisayar ortamında tutulan bir kayıt sistemi teknolojisidir. Tamamen nesnel olduğu ve yanlışa yer vermediği için işlemlerde tam bir güvenlik sağlar. Dijital teknolojinin getirdiği bir yenilik olup bazılarına göre yaşamda bir paradigma değişikliğine yol açmaktadır.

Bu teknoloji önce blokzincir olarak değil, bitcoin adı altında duyuldu ve tanındı. Aslında kuramsal temeli 1990’ların başında ortaya konmuş olsa da ilk uygulama 2009’da bitcoin ile parasal bir uygulama olarak gündeme geldi. Sonraları bu uygulamanın çok genel bir teknolojik olanak ve altyapı sağladığının farkına varılınca diğer blokzincir uygulamaları da ortaya çıktı ve çıkmakta.

Önce blokzincirin nasıl çalıştığına bir bakalım, sonra mevcut ve çok genişleyebilecek muhtemel uygulamalarına değiniriz. Blokzincir kriptoloji ağırlıklı bir takım matematiksel işlemlere dayanan bir tür veri tabanı yazılımdır. İçinde neredeyse sonsuz sayıda kayıt barındırabilir. Çok zaman alan yoğun işlemlerden dolayı, büyük ve güçlü bilgisayarlarda yer alır ve koşar. Sisteme girecek kayıtlar belli bir büyüklüğe ulaşınca birleştirilerek bir blok oluşturulur. Bloklar kronolojik sırada arka arkaya birbirine belirli matematiksel işlemlerle bağlanır ve böylece bir bloklar zinciri yaratılmış olur.

Her blok oluşturulurken ona özgü, “hash” denen bir değer hesaplanır. “Hash”, İngilizcede sözlük anlamı parçalanmış, ezilmiş, özü çıkmış olan, tek yönlü bir matematiksel işlevdir (fonksiyon). Türkçede “hash” için “kıyım”, “öz”, “özet”, “özcük” sözcükleri kullanılmıştır. Ben burada özüt sözcüğünü kullanacağım. Herhangi bir mesajın özüt değeri, mesaja bağlı hesaplanan sabit uzunlukta bir değerdir. Mesaj ne kadar uzun olursa olsun özüt değerinin boyu sabittir. Özüt değeri tek yönlü olduğu için bundan hareketle geri dönüp mesaj içeriği bulunamaz. Mesajda en küçük bir değişiklik ise özüt değiştireceği için özüt, bir mesaj doğrulama yöntemidir. Bir bakıma mesajın sayısal imzasıdır.

Bir blokzincirde her blok için, bir özüt değeri hesaplanır. Ancak özüt değerinin hesaplanmasında sadece o bloğun içeriği değil, bir önceki bloğun da özüt değeri hesaba katılır. Bu iş böylece blok blok ilerledikçe birbirine matematiksel anlamda bağlı, bir bloklar zinciri oluşturulmuş olur. Her bloğun özütü kendisinden önce gelen bütün bloklara bağlıdır ve kendisinden sonra gelen bütün blokların özütünü de belirler. Böylece oluşan bloklar zinciri, ve dolayısıyla içlerindeki kayıtlar, topluca imzalanmış olarak değiştirilemeyecek bir veri tabanı oluşturur.

Blokzincir kavramının bir özelliği, tutulduğu ortamların bir ya da iki bilgisayar değil, dağıtılmış çok sayıda bağımsız bilgisayarlar topluluğunda bulunmasıdır. Bu bilgisayarların bağımsız, dağıtık, tek bir otoritenin yönetim ve kontrolu altında bulunmaması, sisteme güvenin bir temel ilkesidir. Çünkü eğer blokzinciri tek bir otorite kontrol ediyor olursa, o otorite, bütün blokları ve özütlerini değiştirme girişiminde bulunabilir ve blokzincirin güvenilirliği ortadan kalkar. Gerçi bu çok zordur ve büyük bir bilgisayar gücü gerektirir ama kuramsal olarak mümkündür. Yüzde yüz bir merkezi kontroldan bağımsız olmak, sistemde çok sayıda değişik bağımsız bilgisayar bulunması ile sağlanır. Elbette bu bilgisayarlar her zaman internet üzerinden birbirleri ile iletişim ve karşılıklı doğrulama halindedirler.
Blokzincirdeki her bilgisayar, belirli koşulları yerine getirdiğinde zincirdeki tüm blokları, yani kayıtları güncel ve canlı olarak içinde bulundurabilir. Bu bilgisayarların sayısı yüzlerle veya binlerle olabilir. Her bilgisayardaki bilgi bir diğeri ile aynı olan bir kopyadır. Merkezi bir ana kopya yoktur. Bir bilgisayarda oluşabilecek en küçük bir farklılık orada bir bozukluk anlamına gelir. Böyle durumlarda veya bir verinin doğruluğunun teyidi isteniyorsa, veya genel işleyişte, veri tabanını tutan bilgisayarlar arasında bir kontrol mekanizması işler ve “consensus” (oy birliği) denen bir yolla eğer bir tutarsızlık varsa bunun nerede bulunduğu kesin olarak ortaya çıkar ve doğruluk sağlanır. Veri bütünlüğü, ağ üzerinde düzenli iletişim ile sağlanarak güvence altındadır.
Bir blok zincirle işlem yapabilmek birkaç düzeyde olabilir. Bunlar kayıt vermek, veri almak ve en önemlisi blok oluşturmaktır. En büyük ve yaygın blokzincir olan Bitcoin kullanımından gelen terimlerle, kayıt işlemleri yapabilme için cüzdan (wallet), blok oluşturma yeteneği için de “madencilik” (mining) denen yetki ve yetenek gerekir. Hemen her tür blokzincir için standart bir terim haline gelen madencilik, önemli bilgisayar gücü gerektiren zor bir işlemdir ve bunu yapabilmek için önce “Proof of Work” denen bir işlemle kendini kanıtlamak gerekir. İş yapabilme kanıtı denen bu işlemi yaparak kendini kanıtlayanlar, artık madencilik yapabilirler ve bunun için ayrıca kazanç elde ederler. Böylece madencilik blokzincir dünyasında bir kazanç kaynağı olmaktadır.

Blok büyüklüğü her blokzincirde farklı olabilir. Bazılarında her kayıt bir blok iken bazılarında çok sayıda kayıt bir bloğa girer. Kayıtların bir bloğa girmeden önce doğrulukları bir biçimde kanıtlanması gerekir. Bu doğrulama banka kayıtlarından, çeşitli resmi veya özel kurum ve kuruluş kayıtlarından olabilir. Bir kayıt artık silinemeyeceği ve düzeltilemeyeceği için doğru kayıt girilmesi çok önemlidir. Sistemdeki bilgisayarlar bir kayıt vermek istediğinde kayıt mesajları madencilik yapan merkezlere gönderilir. Buralarda oluşturulan bloklar gene ağ üzerinden bir yazılımla tüm bilgisayarlara iletilir. Madencilik işlemlerinde oluşabilecek çelişkileri giderecek kurallar vardır. Fakat her durumda zaman damgası ve kronolojik sıra korunur.

Blokzincirlerde zaman kavramı iki yerde önem kazanır. Girdiler kronolojik sırayla kayda alınır ve bütün kayıtların değiştirilemez bir parçası olan zaman damgası vardır. Yani her kaydın ve işlemin tam zamanı bellidir ve kayıt altındadır. Zaman damgası çift işlem gibi bir çelişki durumunda önemle ortaya çıkar ve çözüm sağlar.

Bir bloktan veri okumak ve blok oluşturmak da zaman gerektiren işlemlerdir. Bir blokzincirin verimi denebilecek özelliği işlem süresi veya dakikada (saniyede) yapılabilecek işlem sayısıdır. Elbette bu süreler blokzincirin teknik parametrelerine ve büyüklüğüne bağlıdır. Bitcoin için bir yeni blok oluşturma on dakika mertebesinde, işlem yapma hızı ise saniyede kabaca yedi işlemdir. Diğer bir kripto para blokzinciri olan Ethereum için ise blok oluşturma 15 saniye sürerken, işlem hızının saniyede 20 işlem kadar olduğu tahmin edilmektedir. Buna karşılık günümüz dünya çapında bankacılık işlemlerinde hız, saniyede binlerle veya on binlerle ifade edilir.

Blokzincirin bir özelliği de kullanıcıların gizliliğini sağlamasıdır. Her kullanıcı kendi belirlediği bir kullanıcı adı ile sisteme girer, işlem yapar. Kullanıcının kimliği ve yaptığı işlemler başkalarınca bilinemez. Her kullanıcının bir özel bir de genel anahtarı vardır. Genel anahtarı diğer kullanıcılar tarafından bilinir ve o kişi ile ilgili işlemlerde kullanılır. Özel anahtar ise gizlidir ve yalnız sahibi tarafından kendine ait işlemlerde kullanılır. Fakat özel anahtar unutulur veya kaybolursa yeni bir özel anahtar verecek merkezi otorite yoktur.

Bu anlatılanlar kamuya, yani herkese açık blokzincirler için geçerlidir. Buralarda her kişi gerekli teknik koşulları yerine getirince sisteme girebilir, blokzinciri kullanabilir, kendi bilgisayarında blokzincirin bir kopyasını tutabilir. Her yeni blok geldiğinde bilgisayarındaki bilgi güncellenir. Bitcoin gibi ilk ortaya çıkan blokzincirler böyledir.

Ancak zamanla bu açık blokzincirler yanında, özel, yarı açık, izinli veya izinsiz diye nitelenebilecek blokzincir yapıları da ortaya çıkmaya başlamıştır. Aynı teknolojiyi kullanan fakat kayıt verme, okuma, blok oluşturma gibi işlemlerin izinlere bağlı olduğu bu blokzincirlerde, bir merkezi otoritenin sisteme müdahil olması, bazılarına göre ortaya sorun çıkarmaktadır. Eğer bir merkezi otorite blokzincirlerin çalışmasını bir biçimde kontrol edebiliyorsa buna gene de blokzincir denebilir mi diye sorular ortaya çıkar.

Böyle özel bir blokzincirde yapılacak her işlem bir ön izin koşuluna bağlanabilir. Yani önceden bir yetki kontrolü yapılır. Böyle sistemleri savunanlar, kayıtların zaman damgalı, dağıtık ve değiştirilemeyecek biçimde tutulduklarını söyleyerek bir güven eksikliği olmadığını iddia etmektedirler. Gerçekten de kayıtlarda değişiklik yapabilmek zor, büyük ve pahalı bilgisayar gücü gerektirdiğinden, değiştirilemez olmak doğru kabul edilebilir. Fakat gene de karşı görüşte olanlar, sadece giriş ve kullanımın ön izinli olması bile, böyle blokzincirlerin şüpheyle karşılanması için yeterlidir demektedirler.

Blokzincirler değişik özelliklerde tasarımlanabilir. Teknik düzeyde, blok uzunlukları, özüt işlevi, kayıtların nasıl birleştirilerek bir blok oluşturacağı gibi işlemler belirlenir. Ama bunlardan daha önemli olan işlevsel özelliklerdir. İşlevsel özellikler blokzincir oluşturmanın gerekçesine ve isterlerine bağlıdır. Saklanacak veriler herkese açıksa ve değişmeyen sabit verilerse, zaten blokzincire gerek yoktur. Fakat veri alışverişi çok taraflara açıksa, o zaman şöyle sorulara yanıt verilerek tasarım yapılması gerekir: Veri girişlerini yapacak kişiler sınırlı sayıda ve güvenilir mi? Yoksa blokzincir grubundaki herkes veri girebilir mi? Blokzincirden veri alma, kayıt okuma gene herkese açık mı? Yoksa belli koşullara bağlı olarak belli sayıda üyeye mi açık? İzin mi gerektirir? Blokzincirlerin tutulması, saklanması, madencilik kuralları nelerdir? Bu gibi sorulara verilecek yanıtlara göre açık, yarı açık, gizli, izinli/izinsiz gibi blokzincir yapıları belirlenebilir.

Blokzincir teknolojisinin tek bir biçimde uygulaması yoktur. Her blokzincir değişik yapılarda değişik özellikler gösterebilir. Açık, yarı açık, izinli izinsiz blokzincir yapıları, kuruluş amacına, hizmet vereceği toplum kesimlerine, teknik altyapıya bağlı olarak kurulabilir.

Blokzincir kullanım alanları çok geniştir. Bunların ilk örneği ve en bilineni Bitcoin denen sistemdir. 2009 yılında Japonya’da adını Satoshi Nakamoto olarak veren ama asıl adının açıklanmasını istemeyen birisi veya belki birkaç kişi, ilk olarak herkese açık, parasal bir blokzincir kurarak buna Bitcoin adını verdiler. Parasal işlemlerin saklandığı bir sistem olduğu için içeriğine kripto para da denen Bitcoin, ilk zamanlar biraz şüphe ve çekince ile karşılansa da, daha sonraki yıllarında güvenin artmasıyla genişleyen bir çevrede benimsenmeye ve kullanılmaya başlandı ve başka kripto para blokzincirlerinin ortaya çıkmasının yolunu açtı. Bunlardan en büyüğü bugünlerde Ethereum blokzinciri olmaktadır.

Bitcoin tarafından başlatılan blokzincir teknolojisi, sadece parasal işlemleri içerse de zamanla bu teknolojinin başka alanlarda da kullanılabileceğinin farkına varılması ile son yıllarda çok sayıda değişik alanda blokzincir kullanıma girmektedir. Blokzincir kullanım alanlarını kısaca şöyle sıralayabiliriz: Bankacılık, finans, sigorta sektörleri, e-ticaret, hisse senetleri, borsa, her türlü sözleşmeler, taahhütler, ödemeler, tapu kayıtları, noter işlemleri, üyelik abonelik işlemleri, nüfus ve özlük hakları, sağlık bilgileri, tedarik zinciri, üretim süreçleri, önemli veri tabanları, devletin güvenlik bilgileri, güvenilir nitelikte medya haberleri...

2018 yılında Deloitte tarafından yapılan yedi ülkede 1000 kadar büyük firmayı kapsayan bir araştırmada, bu firmaların %34’ünün zaten blokzincir teknolojisini kullanmakta olduğu, %41’inin de bir yıl içinde bir biçimde blokzincir uygulamasına gireceği, firmaların %40’ının bir yıl içinde bu teknolojiye 5 milyon dolar veya üstünde yatırım yapacağı ortaya kondu. Özellikle uluslararası bankalar arası işlemlerde, blokzincir kullanımının hem bankalara hem de müşterilerine zaman kazandırdığı ve işlem maliyeti ücretlerini sıfır veya çok düşük olması nedeniyle azalttığı, parasal kazançların milyarlarca doları bulduğu belirlendi. Ayrıca blokzincirlerin müşterilere klasik bir bankadan daha fazla güven verdiği de ortaya çıktı.

Toplum yaşamında ara sıra sahtekarlıklara rastlanan alanlardan biri senetlerde ve sözleşmelerde imzanın inkar edilmesidir. Bunun önüne geçilmesi için noterlere gidilir ancak noterlik ücretleri sözleşmedeki değere göre çok yüksek olabilir. Onun yerine bir blokzincire yapılacak kayıt daha ucuz ve kolay olabilir. Aslında her türlü sözleşmenin kaydı ve aynı zamanda uygulanması için, blokzincir ideal bir ortam oluşturur. Bu alanda yeni yeni ortaya çıkmakta olan bir blokzincir uygulaması, akıllı sözleşme denen uygulamadır. Akıllı sözleşme ile taraflar sözleşmenin nasıl yürütüleceği, hangi taahhütler yerine getirilince hangi ödemelerin yapılacağı önceden anlaşılmış olur. Örneğin bir inşaat sözleşmesinde de kontrolör tarafından bitirildiği belirlenip kayda giren kısmın hakkedilen ödenmesi blokzincir kanalıyla otomatik olabilir.

Akıllı sözleşmelere örnek olabilecek blokzincir uygulamalarından biri de tedarik zinciri yönetimidir. Bir son ürünün oluşmasında tedarikçilerin sağladıkları her türlü alt ürün veya parçanın geldiği kaynak, blokzincir kayıtlarından doğrulanabilir. Yapılan sevkiyat kayda girdikçe ödemesi de otomatik olarak yapılır. Taze meyve dahil yiyeceklerin tedarik zincirinde de bu uygulama olabilir.

Teknoloji değerlendirme ve öngörüleri ile tanınan Gartner şirketinin 2019 raporuna göre, blokzincir uygulamaları, sağladığı güven, hız, şeffaflık ve tasarruf ile endüstrinin ve iş dünyasının geleceğinde hızlanan bir gelişme göstermeye devam edecektir. Özellikle akıllı sözleşmeler ve tedarik zinciri uygulamaları verimlilik artışına katkı vermektedir.

Sağlık kayıtlarının saklanması başka bir blokzincir kullanım alanıdır. Bir tıbbi rapor veya kayıt, hem hasta hem de doktor veya sağlık kuruluşu tarafından doğrulandığında artık oynanamayacak, silinemeyecek biçimde blokzincire girebilir. Hastaya ve gerektiğinde yetkili doktoruna verilecek özel şifre ile kayıtlara onlar dışında hiçbir başkası ulaşamaz. Yalnız burada sağlık sigortası yapan kurumlar, hastanın onayı olmadan kayıtları göremeyecekleri için sigorta yapılmasında sorunlar oluşabilir.

Öne sürülen ama henüz duymadığım bir uygulama seçimlerde oy vermektir. Blokzincir, seçimlerde şeffaflık sağlayarak değişik sahtekarlıkları ortadan kaldırabilme potansiyeline sahiptir. Her oy bir blok olarak kaydedilebilir, verenin kimliği kesinlikle gizli kalır, çok sayıda değişik yerlerde yapılacak madencilik, sayım hatası veya hilelerini ortadan kaldırabilir. Yalnız bu uygulamanın yasal ve teknik altyapısının sağlanması devletlere düşen bir görev olur.
Blokzincir teknolojisinin olumlu olduğu kadar sorun yaratan tarafları da vardır. Vergi kaçırma, yolsuzluk, rüşvet gibi yasa dışı işlerin gizlenebileceği bir ortam, özellikle organize suç örgütlerinin kara para aklama, insan ve uyuşturucu ticareti gibi faaliyetlerinden kaçınmasına yol açabilir. Bunların önlenmesi için devlet kurumlarının çalıştıkları bilinmektedir.
Ortaya çeşitli blokzincirlerin çıkışı bunlar arasında uyum ve ölçeklendirme sorunları doğurmaktadır. Bunların giderilmesi, ilgili endüstri taraflarının bazı standartlar ortaya koymasıyla ancak zamanla giderilebilir.


Son olarak çok önemli gördüğüm bir sakıncaya değineyim. Hep güçlü bilgisayar gerektir diye sözü edilen madencilik işlemleri yüksek miktarlarda enerji harcamaktadırlar. Büyük ağırlıkla madencilik olmak üzere, bilgisayarlarda blokzincir işlemlerinde harcanan enerji, inanılması güç miktarlara varmaktadır. Sadece Bitcoin madencilik işlemlerinde harcanan elektrik enerjisinin 5-10 milyon nüfuslu orta gelişmişlikteki bir devletin harcadığı enerji kadar olduğu tahmin edilmektedir. Gerçi madencilik yapanların ödedikleri elektrik faturaları kendilerine madencilik kazancı olan kripto para olarak geri dönmektedir. Ancak enerji sistemine verdiği yük ve küresel ısınmaya verdiği katkı düşündürücüdür.  Bu nedenle yeni kurulmakta olan blokzincirler enerji yükünü azaltacak teknik önlemleri dikkate almaktadırlar.
Prof. Dr. Fuat İnce (4 Mayıs 2020)
Kaynaklar:

25 Kasım 2019 Pazartesi

Kuantum Bilgisayar Nedir, Nasıl Çalışır? (Prof. Dr. Fuat İnce, 25 Kasım 2019)




Kuantum Bilgisayar Nedir, Nasıl Çalışır?


Nature dergisinde 23 Ekim 2019‘da yayınlanan makalede Google firması kuantum bilgisayar üstünlüğü sağladıklarını açıkladı. Açıklamaya göre günümüzün klasik bilgisayarlarıyla 10 bin yıl sürecek bir problemi Google kuantum bilgisayarı 200 saniyede çözmüştü. Bu alanda çalışan diğer büyük bir firma olan IBM, bunun öyle büyük bir başarı olmadığını, kendilerinin klasik anlamdaki bir süper bilgisayarla bu problemi 10 bin yılda değil sadece iki buçuk günde çözdüklerini bildirdi.
Bu haberler kuantum bilgisayarı çevresinde toplumda yeni bir ilgi ve merak uyandırdı. Kuantum bilgisayarı nedir? Nasıl çalışır? Alınır satılır mı? Ne tür problemleri çözer? Nasıl bir avantaj veya üstünlük sağlar? Bu yazıda bu sorulara biraz yanıtlamaya çalışalım.
Adından da belli olduğu üzere bu bilgisayarların çalışması kuantum fiziğindeki bazı olaylara dayanır. Bunun temelinde de “superposition” veya “üstdüşüm” ilkesi gelir. Üstdüşüm iki veya daha fazla fiziki durumun (state) veya durum bilgisinin aynı anda aynı yerde üst üste veya iç içe bulunmasıdır. Klasik bilgisayarlarda bir durum (state) kesin olarak bilinir. Durum ile kastedilen, bir belleğin konumu veya işlem birimidir. En küçük durum veya bilgi birimi olan “bit”, ya 0 ya da 1’dir. Bilgisayar belleğinde bulunan milyarlarca “bit” veya belirli bir konumun durumu, her an okunabilir (ölçülür), yazılabilir (değiştirilir), ve her an kesinlikle 0 veya 1 olarak bilinir.
Kuantum düzeyinde ise bir parçacığın durumu (state) tam olarak bilinemez. Kuantum düzeyinde durum ile kastedilen, örneğin bir parçacığın konumu ya da momentumu olabileceği gibi bir elektronun “spin” değeri veya bir fotonun polarizasyonu da olabilir.
Kuantum düzeyinde bir durum bilgisi ölçüm yapana kadar tam olarak belirlenemez, belirsizdir. Aslında durumun muhtemel değerleri belirli olasılık dağılımı çerçevesinde bilinmektedir. Ancak ölçüm yapıldığında hangi değeri bulacağımız o ana kadar bilinmez. Kuantum hesaplama bu olasılıklar üzerinden yapılır. Ölçme sonradan gelir. Bu özellik klasik bilgisayarlardaki arka arkaya sıralamalı işlem yerine burada, üssel (eksponansiyel) biçimde işlem yapabilme potansiyeli sağlar.


    Fuarda sergilenen IBM Kuantum Bilgisayarı

Kuantum dünyasının ikinci bir özelliği olan dolanıklık (entanglement), iki parçacığın aralarında kurulan bir ilişkinin mesafe ne olursa olsun korunmasıdır. Bu özellik dışarıdan ölçülmedikçe belirsiz olarak sürer, birinde ölçüm olunca ise, öteki parçacıkta da durum ortaya çıkmış ve kesinleşmiş olur.
Klasik bilgisayarlardaki bit, kuantum bilgisayarlarda “qubit” olarak karşımıza çıkar. Elbette bir “qubit” bir bitten çok çok daha fazla işlem ve bellek kapasitesini içerir. Klasik bilgisayarlarda milyarlarca veya trilyonlarca bit var iken kuantum bilgisayarların kapasitesi birkaç qubit veya birkaç on qubit olarak verilmektedir. Şu sırlarda en yüksek kapasiteli kuantum bilgisayarın kapasitesi 54 qubit olarak verilmektedir. Bir iddiaya göre eğer 300 qubit kapasiteli bir kuantum bilgisayar yapılabilse Büyük Patlamadan (Big Bang) bu yana tüm evren olaylarının benzetimi (simülasyonu) yapılabilir.
Bir “qubit”, kuantum parçacıkların henüz ölçülmemiş ve dolayasıyla kesinleşmemiş özelliklerine karşı düşer ve üstdüşüm (superposition) durumlarının bir birleşiminden oluşur. Bir benzetme gerekirse, havaya attığınız bir paranın yere düşmeden önce, yazı mı yoksa tura mı olduğunu bilmiyor olduğunuz gibidir. Para ancak yere düşüp durunca ne olduğu anlaşılır. Dolanıklığı bu biçimde açıklamak gerekirse şöyle olacaktır. Birbirinden çok ayrı iki madeni para birbirine “dolanıksa” birinin yazı veya tura gelmesi uzaktaki ötekini de belirler. Doğal dünyada Einstein’ın “uzak mesafede ürpertici eylem” dediği bu tuhaf durum, kuantum dünyasının bir gerçeğidir.
Üstdüşüm halindeki henüz ölçülmemiş ve dolayısıyla belirsiz durumlar, başka kuantum parçacıkları ile dolanıklık halinde olabilir. Her ne kadar ölçüm yapmadan bu durumların değerleri bilinmese de aralarında bilinen karmaşık matematiksel bağıntılar vardır. Bu bağıntılar bir takım özel algoritmalar kullanarak bazı çok zor problemlerin çözümü için kullanılabilir. Çok zor diye nitelenen problemlerin çözümü klasik bilgisayarlarla binlerle yıl alabilecekken, kuramsal olarak kuantum bilgisayarlarda dakikalar veya saatler içinde çözülebilecektir. Bunların arasında, kimyasal ve biyokimyasal tepkimelerin analizi, ilaç moleküllerinin sentezi, kriptografik şifrelerin çözümü, ve parçacık fiziği problemleri de bulunmaktadır.
Kuramsal düzeyde kuantum bilgisayarların çalışması belli olsa da, gerçek dünyada bir kuantum bilgisayar yapmak ve çalıştırmak son derece zordur. Çünkü kuantum nesneleri (parçacıkları) işlem yapabilmeleri için yeterince süre üstdüşüm durumunda tutmak gerekir. Buna karşılık fiziki ortamda ölçüm düzenekleri ve çevre ile temas, kuantum üstdüşüm durumunu bozar. Bir başka deyişle kuantum eşevrelik (coherence) kaybolur, yani “decoherence” denen durum ortaya çıkar. “Decoherence”, sanki hesap yapan bir bilgisayarın iç haberleşmesine müdahale ederek ahengini bozmak ve çalışmasını kapatmak gibi düşünülebilir.
Hiç istenmeyen bir olgu olan “decoherence”, sarsıntı, titreşim, ses, radyasyon, manyetik alan, sıcaklık gibi her türlü çevresel etkene karşı çok duyarlıdır. Bu etkenlerden kurtulmuş kuantum ölçüm yapmanın zorluğu ölçüm hatalarına yol açabilir. Bu hatalardan kurtulmak ya da hata etkilerini minimuma indirerek bir biçimde düzeltmek gerekir. Yoksa kuantum bilgisayarlar güvenilmez sonuçlar verebilir.
Bu nedenlerle günümüzün kuantum bilgisayarları son derece sakin, kontrollü ve mutlak sıfıra yakın bir sıcaklıkta çalışabilir (10 K -20 K). Bugünlerde “decoherence” olgusuna yol açmadan ölçüm yapabilmek ve muhtemel hataları düzeltebilmek üzerine çabalar yoğundur.
Dünya’da kuantum bilgisayarı yapabilen kuruluşların sayısı iki elin parmaklarını geçmezken bunların arasında Google ve IBM öne çıkmaktadır. Kuantum bilgisayarların klasik bilgisayarlar gibi yaygın kullanıma giremeyeceği görülmektedir. Ancak bazı büyük kuruluşların böyle bir ileri teknolojik sistemi işletebilecekleri, hatta kuantum bilgisayarların buralarda bile etkin kullanımının gerçekleşmeyeceği iddia edilmektedir.

Prof. Dr. Fuat İnce (25 Kasım 2019)




22 Ekim 2019 Salı

3 bilim insanının keşifleri evren hakkındaki bilgilerimizi yeniden biçimlendirdi (Prof. Dr. Fuat İnce - dokuz8haber.net)



3 bilim insanının keşifleri evren hakkındaki bilgilerimizi yeniden biçimlendirdi.


“Bu yılın Nobel fizik ödülleri evren hakkındaki bilgilerimizi yeniden biçimlendirdi. James Peebles’ın kuramsal keşifleri Büyük Patlamadan sonra evremin nasıl evrildiği yönündeki anlayışımıza katkı yaparken, Michel Mayor ve Didier Queloz’un keşifleri ise Samanyolunda değişik komşularımız bulunduğunu bize göstermiştir.”

Bu yıl Nobel fizik ödülü ikiye bölündü. Birincisi Princeton Üniversitesinden James Peebles’a evrenin yapısının ve tarihinin anlaşılmasına yaptığı katkılar için, ikincisi ise Cenevre Üniversitesinden Michel Mayor ve Didier Queloz ikilisine Güneş sistemi dışındaki ötegezegenleri ilk keşfedenler oldukları için verildi.

James Peebles tarafından fiziki kozmolojiye getirilen yeni bakış açısı, bu alandaki araştırmalara yeni kapılar aralamış ve kozmolojide son elli yıldır süregelen spekülasyonları bilime dönüştürmenin yolunu açmıştır. Onun 1960’lardan beri geliştirdiği kuramsal çerçeve, evren hakkında bugünkü görüşlerimizin temelini oluşturmaktadır.

“Büyük Patlama” modeli evrenin, yaklaşık 14 milyar yıl önceki müthiş sıcak ve yoğun ilk anlarından bugüne kadar olan evrimini anlatır. O zamandan beri evren genişlemekte ve soğumaktadır. Büyük patlamadan 400 000 yıl kadar sonra evren saydamlaşmış ve ışık boşluğa yayılmaya başlamıştır. Bugün bile bu ilk ışınım (radyasyon) çevremizi sarmakta ve evrenin birçok gizemini içinde barındırmaktadır. James Peebles, geliştirdiği kuramsal araç ve hesaplama yöntemlerini kullanarak, bu ilk izleri yorumlamış ve yeni fiziksel süreçler keşfetmiştir.

Sonuçlar bize evrenin sadece yüzde beşinin bilinen maddeden oluştuğunu göstermektedir. Yani yıldızlar, gezegenler, canlılar ve görünen bilinen her şey, her cisim, evrenin sadece yüzde beşidir. Geri kalan yüzde doksan beş ise, bugün karanlık enerji ve karanlık madde olarak nitelendirdiğimiz ama henüz ölçmediğimiz, göremediğimiz bilinmezlerdir. İşte modern fiziğin önündeki gizemli yeni hedef bu karanlıkları keşfetmek olmaktadır.

Nobel fizik ödülünün ikinci yarısının sahipleri Michel Mayor ve Didier Queloz, Ekim1995’te ilk kez, Güneş sisteminin dışında, Samanyolu gökadasında bize komşu bir yıldızın çevresinde dönen bir gezegenin (ötegezegen) keşfini açıklamışlardır. Güney Fransa’daki Haute-Provence gözlemevinde kendi yaptıkları özel bir cihazla Pegasi 51 adı verilen ve Jüpiter gibi dev bir gaz topu olan bir ötegezegenin varlığını kanıtlamışlardır.

Bu keşif gökbilimde bir devrim başlatmış ve o günden bugüne Samanyolunda dört binin üzerinde ötegezegen keşfedilmiştir. Halen, acayip dünyalar diyebileceğimiz, inanılmaz büyüklük biçim ve yörüngelerde yeni yeni ötegezegenlerin keşfi sürüp gitmektedir.

Bu keşifler, gezegen sistemlerinin kökeni hakkında önceki fikirlerimizi gözden geçirmeye, gezegen oluşumu ile ilgili yeni süreçler ve yeni kuramlar geliştirmeye zorlamaktadır. Yeni ötegezegenlerin bulunmasına yönelik planlanan yeni projelerle belki de bizim dışımızda oralarda bir yerde yaşam var mı sorusuna yanıt bulabiliriz.

Bu yılın Nobel fizik ödülleri evren hakkındaki bilgilerimizi yeniden biçimlendirdi. James Peebles’ın kuramsal keşifleri Büyük Patlamadan sonra evremin nasıl evrildiği yönündeki anlayışımıza katkı yaparken, Michel Mayor ve Didier Queloz’un keşifleri ise Samanyolunda değişik komşularımız bulunduğunu bize göstermiştir. Bu üç bilim insanının keşifleri evren hakkında bilgilerimizi değiştirmiş ve genişletmişlerdir.

Prof. Dr. Fuat İnce (14 Ekim 2019 / dokuz8haber.net)





15 Ekim 2016 Cumartesi

Antroposen Devrine Hoş Geldiniz (Prof. Dr. Fuat İnce, THEPERCEPT, Ekim 2016)


Antroposen Devrine Hoş Geldiniz 


Biraz jeoloji bilgisine sahip olanlar Dünyanın 4,5 milyar yıl önceki doğumundan bu yana büyük değişiklik içeren dönemler geçirdiğini ve bunların bilim insanlarınca, farklı özellikler taşıyan jeolojik “zamanlara” ve “devirlere” ayrıldığını bilirler.
Prekambriyen, Paleozoik, Mesozoik, Tersiyer, ve Kuaterner diye adlandırılan ana zamanlar kendi içlerinde de devirlere ayrılır.
Halen Kuaterner zamanın Holosen devrinde yaşamaktayız. Ancak bilimsel çevrelerde artık bunun değişmek üzere olduğu, yeni bir devrin başladığı konuşulmakta.
Yaklaşık 12.000 yıl önce buzullarla karakterize edilen Pleistosen devri sona erdi ve ılıman iklimiyle Holosen devri başladı.
Pleistosen devrinde Avrupa’nın ortalarına kadar buzullar kaplamış, deniz seviyesi bugünkünün 100-150 metre kadar altına inmişti.
Holosen devrinde ise uygun iklim ve doğa koşulları, insanlığın gelişmesine ve bugünkü uygarlık düzeyine ulaşmasına olanak sağlamıştır. Fakat şimdi de Holosen devrinin bittiği ve yeni bir devrin, Antroposen devrinin, başlamakta olduğu iddia edilmektedir.
Nedir bu Antroposen devri?
Şimdiye kadar olan tüm jeolojik zamanlar ve devirler değişen doğal olaylarla tanımlanmıştır. Kıtaların birleşmesi ayrılması, dağların ovaların oluşması, atmosferin yapısı, kayaç, toprak, flora ve faunadaki büyük değişiklikler jeolojik zamanları ve devirleri tanımlamıştır.
Fakat artık Dünya yüzeyindeki büyük değişiklikler doğal yollarla değil insanoğlu eliyle olmaktadır.
İnsanoğlu kaynaklı yeryüzü değişiklikleri öyle bir düzeye ulaşmıştır ki; son birkaç yıldır Holosen devrinin artık bittiği ve insan kaynaklı değişimi vurgulayan “Antroposen” devrinin başladığı iddia edilmekte ve bilimsel çevrelerde artan oranda kabul görmektedir.
Jeolojik zamanları, devirleri inceleyen ve tanımlayan bilim dalına stratagrafi denmektedir. Türkçe olarak bunu yeraltı katmanlarını inceleyen bilim de diyebiliriz. Jeolojinin belki de en önemli alt dalı olan stratagrafi, yeraltı derinliklerini değişik bilimsel yöntemlerle inceleyerek geçmiş dönemler hakkında bilgiler ortaya çıkarır. Basit bir örnekle söylersek; deniz hayvanları kabukları ve fosilleri bulunduğunda, buraların bir zamanlar deniz olduğunu, yerkabuğundaki kıvrımlarla sonra dağa dönüştüğünü söyleyebiliriz.
Günümüzde yeryüzüne baktığımızda, yeşilliklerin yerinde gittikçe artan oranlarda asfalt, beton, plastik ve metal görmekteyiz. Ayrıca atmosferin, okyanusların ve toprağın yapısının hızla değişmekte olduğu bilinmekte. Geçmişte binlerle veya milyonlarla yılda olan değişiklikler şimdi onlarla veya yüzlerle yılda olabiliyor.
Antroposen devrinin başladığı iddiası ilk olarak 2000 yılında Meksika’daki bir bilimsel toplantıda Nobel ödüllü bilim insanı Hollandalı Paul Crutzen tarafından dile getirilmişti. Toplantının konusu Holosen devrinde atmosferdeki ve okyanuslardaki değişikliklerdi.
Tartışmalar sırasında, bu derece değişiklikler ortada dururken hala Holosen devrinden bahsedilmesine kızan Crutzen ortaya çıkarak “Holosen bitti, Antroposen başladı” diye adeta bağırmıştı. Toplantıdaki bu çıkış önce bir sessizlikle karşılanmıştı. Ancak daha sonraları Antroposen devri önerisi Crutzen ve bir başka saygın bilimci Eugene Stoermer tarafından kuvvetle savunulmaya devam etmiş ve taraftar toplayarak yaygınlaşmıştı.
Jeolojik zamanların resmi tanımı ile yetkili olan üst kuruluş Uluslararası Jeolojik Bilimler Birliğidir. Fakat konu orada bir oylamaya gelene kadar birliğin bir ana komisyonu olan Uluslararası Stratagrafi Komisyonu ve altbirimlerinde ele alınıp tartışılıyor, oylanıyor.
Yerbilimciler arasında konuya iki değişik görüşle yaklaşılıyor. Yeni bir devir tanımlamasına karşı olanlar azınlıkta. Bunlara göre insanlar yeryüzünü değiştirmeye başladılarsa da yeterince büyük değişiklik henüz oluşmuş değil. İnsanoğlundan daha büyük değişiklikler gelmekte ve devir değişikliği için belli bir tarih belirlemek zor. Bu görüşlere karşı çoğunlukta olanlar, yeni bir devir (Antroposen) tanımlamak için elde yeterince veri olduğunu söylüyorlar ve bunları ortaya koyuyorlar.
Ancak yeni bir devir tanımlamak için belirli bir bilimsel kriter ve başlangıç tarihinin de belirlenmesini gerekiyor. Uluslararası Stratagrafi Komisyonu özellikle bu amaçla bir çalışma grubu kurmuş. Grubun yaptığı toplantılarda değişik kriter ve başlangıç tarihi tartışılmış.
Öneriler arasında endüstriyel devrimin başlangıcı olarak 1800 yılı, Kuzey Amerika’da büyük çapta göçlerin başlangıcı, yerli nüfuzun katli ve tarımın hemen hemen yok olması ile ilgili olarak 1610 yılı, ilk atom bombasının atıldığı 1945 yılı, Roma İmparatorluğu dönemlerine giden yıllar var.
Ancak sonuçta, çalışma grubu kısa bir süre önce üçe karşı 30 oyla, Antroposen devrinin başlangıç tarihinin 1950 olarak belirlenmesi tavsiye kararını aldı. Bu kararda en etkin olan unsur, nükleer denemeler sonucu yeryüzü toprağında daha önce hiç bulunmayan radyoaktif Plutonyum elementinin 1950’lerde artık tüm yeryüzüne yayılarak toprakta bir tabaka olarak yer etmiş olması. Bu radyoaktif elementin daha en az 100.000 yıl toprakta saptanabilecek düzeyde kalacak.
1950 yılının seçilmesinde başka veriler de var. Bunlara bir bakalım.
  • 1950 öncesi Dünyada plastik üretimi pratik olarak sıfır düzeyinde iken 2015’te yılda 300 milyon tona ulaştı.
  • Beton üretimi aynı dönemde kabaca 100 kat artarak yılda 20 milyar tonu aştı.
  • Atmosferdeki karbon diyoksit 300 ppm düzeyinden 400 ppm düzeyine, metan gazı 1,0 ppm düzeyinden 2,0 ppm düzeyine, azot oksit gazları yüzlerle yıllık stabil 0,28 ppm düzeyinden 0,35 ppm düzeyine çıktı.
  • Ayrıca fosil yakıtların yakılmasıyla her yıl atmosfere yayılan kara karbon parçacıkları 1950-2000 yılları arasında 2,5 milyon tondan 7 milyon ton dolaylarına vardı.
Şimdi gözler Uluslararası Jeolojik Bilimler Birliğinin bu konuda alacağı karara dönmüş durumda. Karar ne olursa olsun asıl sorun bu değişikliklerin Dünya’daki 7 milyar insanın geleceğini nasıl etkileyeceğidir. Bilim çevrelerinden gelen uyarılar hiç de olumlu bir geleceğe işaret etmiyor.
– – – – – – – –
Bu yazıda henüz zamanımızın en çok konuşulan çevre sorunu olan küresel ısınmaya dokunmadık bile.
Prof. Dr. Fuat İnce (Ekim 2016)

Referans: Jan Zalasiewicz, ‘What Mark Will We Leave On The Planet?’ – Scientific American, Sayfalar 25-31, Eylül 2016




28 Kasım 2015 Cumartesi

Otokrasi ve Bilim, Rusya Örneği (Fuat İnce, 28 Kasım 2015)


Otokrasi ve Bilim, Rusya Örneği

Otokratik yönetimlerin hakim olduğu ülkelerde, bilimsel ve teknolojik gelişmenin desteklendiğini veya tam tersine, zarar gördüğünü gösteren örnekler verilebilir. Rusya her iki yönde de örneklerin bulunduğu bir bilim tarihine sahiptir. “Deli” Petro ve Stalin dönemlerini yaşamış bir ülke bugün de Putin döneminde otokrasi ve bilimin gelişmesi arasındaki ilişkilere sahne olmaktadır.

Rusya 18inci yüzyıl başlarına kadar bilimde sözü edilen bir ülke değildi. Daha çok geri kalmış bir tarım toplumu olarak nitelendirilebilirdi. Rusya’nın bilim ve teknolojide Dünya düzeyine çıkması, bizim “Deli” Petro dediğimiz, ama  Rusların ve diğer batılıların kendisine “Büyük” Petro dediği, Çar Piyotr Aleksiyeviç Romanov (1672-1725) zamanında başlamıştır.

“Deli” Petro 1696’da tam yetkiyle hükümdar olmasından az sonra, bilimin ve eğitimin önemini öne çıkaran devrimsel kararlar almaya başladı. Rusçanın yazıldığı Kiril alfabesini geliştirerek dil/yazım standardı getirdi. İlk kez Rusça gazete çıkmasını sağladı. Rusya’da ilk bilimsel dergiyi çıkarttı. Evrensel klasikleri Rusçaya çevirtip yayımlattı. Avrupa'nın en önemli kütüphanelerinden birini kurdurttu. Uzay gözlem enstitüsü, botanik bahçesi, müze, basımevi, sanat atölyeleri, ilk hastane ve ilk tıp fakültesini kurdurdu.

Bütün asillerin, bürokratların ve devlet çalışanlarının 10-15 yaş arası çocuklarına eğitimi zorunlu kıldı. Okuma yazma yanında eğitimde matematik, geometri ve fen bilimlerine ağırlık verdirdi. Sınav sistemi kurarak sınavları geçme mecburiyeti getirdi.

Petro, Avrupa’nın bilimde neden ilerlediğini yakından izlemek üzere gezilere çıktı. 18 ay boyunca Almanya, Fransa, Hollanda, İngilere’de tersaneleri, üniversiteleri, askeri tesisleri gezdi. Oralarda sanayici ve bilim adamlarıyla tanışıp görüştü. Ünlü Alman bilimci Leibniz ile ilişkisini hiç kesmedi. Onun tavsiyesiyle  St Petersburg Bilimler Akademisini ve St Petersburg Devlet Üniversitesini kurdu. Avrupa'nın en önemli bilim adamları davetle Rusya'ya geldiler. Akademiye katılan yabancı bilimcilere üç katı fazla maaş verildi. Petro, Bilimler Akademisinin yönetimini akademisyenlere bıraktı. Akademinin üyeleri ve başkanları, Çarın bir müdahalesi olmadan Akademide yapılan oylamayla seçilir oldu.

Bilim dışında sivil alanda da devrimsel kararlar alan Petro, bir takım sosyal reformlara imza attı. Kamu çalışanları arasında kıyafet devrimiyle batılı kıyafetleri zorunlu yaparak kamuda kıyafet birliği sağladı. Ayrıca onların sakal bırakmasına karşı ağır sakal vergisi koyarak kıyafet birliğini pekiştirdi.
Takvim devrimi yaparak Avrupanın kullandığı Jüliyen takvimini resmi takvim yaptı. Kadınların kendi rızaları olmadan evlendirilmesini, aile içi şiddete ve geçimsizliğe yol açıyor diye yasakladı. Belki de en önemlisi Rus kilisenin siyasete müdahalesine son verdi. Kilisenin yönetimini patriğe değil kendi atadığı 10 kişilik kurula bıraktı.

Petro’nun reformları meyvalarını kısa sürede vermeye başladı. Rus bilimciler 18. ve 19. yüzyıllarda bütün pozitif bilim dallarında (fizik, matematik, kimya, biyoloji, havacılık, astronomi) önemli keşiflerde bulundular, Dünya bilim literatüründe ön sıralarda yer aldılar. Devrimlerin yarattığı bu durum 20. yüzyılın ilk yarısına kadar sürdü.

Lenin’in ölümünden sonra 1924 yılında Sovyetler Birliğinin başına geçen Stalin (1878-1953), gelmiş geçmiş en zalim diktatörler arasına adını yazdırmıştır. Kendisine rakip gördüğü her kesimden milyonlarca kişiyi hapsetmiş, Sibirya’ya çalışma kamplarına sürdürmüş ve öldürtmüştür. Baskıcı yönetimin bilim alanına müdahale etmesi, bilimi tamamen resmi devlet ideolojisi ile uyumlu, resmi görüşleri destekleyen bir kurum haline sokmuştur.

Resmi ideolojiyle uyumlu olan, başta fizik olmak üzere bazı alanlardaki destekler, bilim aleminde önemli gelişmeler sağlamayı sürdürmüş, ancak, resmi görüşlere karşı çıkan bilimciler mesleklerinden olmuşlar, hatta hayatlarını kaybetmişlerdir. 1930’lu yıllarda Stalin’in diktası altındaki Sovyetler Birliğinde, onun bilimsel düşünceyi kontrol altına alma çabaları, köklü bir bilim geleneğine sahip bu ülkenin ABD ve Avrupa karşısında nasıl geri kaldığına bir neden olarak da gösterilir.

Stalin’in baskısının en güzel örneği, ya da hazin öyküsü, biyoloji ve genetik alanında olmuştur. Stalin yanlısı biyolog Trofim Lysenko, Darwin ve Mendel genetiğini burjuva yarıbilimi olarak niteleyip Fransız biyolog Lamark tarafından öne sürülen görüşleri savunduğunda, Stalin onu överek resmi biyolojiyi ona dayandırdı. Lamark 19. yüzyıl başlarında, özetle ifade edersek, anne babadan çocuklarına geçen özelliklerin, genetik geçmişten değil anne babanın yaşam boyu edindikleri eğitim ve deneyimden geldiğini iddia etmişti. Oysa Darwin ve Mendel’in keşifleriyle Lamark’ın öne sürdüğü fikirler Avrupalı biyologlar tarafından terkedilmişti. Ancak komünist ideolojiye daha uygun düştüğü için Rusya’da resmi devlet bilimi oldu.

Bir başka Rus biyologu olan Nikolai Vavilov ise, Lysenko’ya karşı çıkıyordu. Bugün artık büyük Rus biyologu olarak anılan Vavilov, Avrupa’da da çalışmış, Sovyetler Birliği Tarım Bilimleri Akademsinin Başkanlığını yapmış, Dünya’nın birçok ülkesini dolaşarak topladığı tohumlarla zamanında Dünya’nın en büyük tohum bankasını kurmuş, tohumların kökenleri konusunda yaptığı çalışmalarla uluslararası üne kavuşmuş bir bilimciydi. Ancak biyoloji alanında resmi devlet politikasıyla ters düştüğü için yargılandı. Önce ölüme mahkum edildi. Sonra cezası ömürboyu hapse çevrildi. 1943’te hapisanedeyken açlıktan öldü.

Fakat Vavilov öyküsünün asıl acı tarafı Sovyetler Birliğinde yaşanan kıtlıklar oldu. Tohumların iyileştirilmesi başta olmak üzere Vavilov’un tarımla ilgili önerileri bir kenara atılıp Lysenko’nın önerileri itibar görünce Sovyet tarımında verimsizlik ve düşük kalite yıllarca sürdü. Olan halka oldu.
Stalin döneminde ağırlıkla baskı altında olan sosyal bilimler olsa da matematik de baskılardan nasibini almıştır. Matematiğin ve istatistiğin temel yasalarından sayılan büyük sayılar yasası ve rasgele dağılımlar teoremleri, resmi planlamalar ile verilerin uyuşmadığını gösterince resmen “yanlış kuramlar” olarak nitelenmiş, bunların doğruluğunu savunan tanınmış matematikçiler Kolmogorov ve Slutsky, ısrar etmeyerek  çalışmalarını başka alanlara kaydırmak zorunda kalmışlardı. Bilahare bazı verilerin kuramla uyuşmasını sağlamak için değiştirildiği de ileri sürülmüştür.

Bir başka ilginç öykü de “Big Bang” kuramcısı, ilk Sovyet siklotronunun tasarımcısı büyük fizikçi Gamov ile ilgilidir. Gamov ve eşi resmi yollarla ülke dışına çıkamadığı için gizli yollardan kaçmaya karar verirler. Karadenizin kuzeyindeki Odesa kentindeyken kürek çekerek, rüzgar ve akıntıların da yardımıyla Türkiye’ye varabileceğini hesaplar ve birlikte bir sandalla yola çıkarlar. Ancak çok geçmeden kötü hava koşulları da bastırınca bu işin olanaksızlığını anlayıp geri dönerler.

Stalin’den sonra Khruschev döneminde (1953-1964) bilim üzerindeki baskı önemli ölçüde kalkmış sayılır. Fakat Brezhnev döneminde (1964-1982) gene bazı olumsuzlukların yaşandığı bilinmektedir. Gorbachev’in döneminde ise (1985-1991) glasnost ve perestroike politikaları ile Rusya’da bir açıklık ve serbesti ortamı doğdu ve bunun sonucunda 1991 devriminin de yolu açıldı.

1991’de Sovyetler Birliği çöktükten sonra gelen serbesti ortamıyla yeni devletin yönetiminde başgösteren kısa süreli de olsa bir kargaşa içinde bilim ve teknolojiye destek büyük ölçüde azalınca, bilimcilerin önemli sayılarla ülke dışına çıktığı görüldü. 1990lı yıllarda Amerika ve Avrupa’ya giden bilimci sayısının 30 000 kadar olduğu tahmin edilmektedir.

2000’li yıllarda tekrar ekonominin düzelmesi ve devlet düzeninin yerleşmesiyle bilim ve teknolojiye destekler arttı. Hükumet bilimcilerin geri dönüşünü teşvik için kampanyalar başlattı. Öncelikli alanlar ilan edilerek bu alanlarda büyük devlet destekli projeler ortaya kondu. Küçük küçük sayılarla da olsa tersine bir beyin göçü başladı. Batılı ülkelerle bilimsel işbirliklerinin artması da buna katkıda bulundu. Ancak tersine beyin göçü birkaç yüz kişiyi bulmuşken, son birkaç yılda Putin’in otokratik yönetimi nedeniyle gene duraklamaya girdiği görülmektedir. Putin’in bilime karşı olmasa bile genelde baskıcı yönetiminin, Rusya’da bilim açısından olumsuz sonuçlara yol açma olasılığı ülkenin içinde ve dışındaki Rus bilimcileri tarafından endişeyle karşılanmakta ve protesto edilmektedir.

Yüksek prestijli Nature dergisi Aralık ayındaki bir sayısında 5-6 Aralıkta (2014) Saint Petersburg’da yapılan Rus biliminin geleceği konulu toplantıdan haberler vererek, Rus bilim dünyasındaki politik çalkantıları konu eden bir makale yayımladı. Makale jeopolitik gerilimlerin Rusya’nın Batı ile ilişkilerine zarar verirken Rus biliminin kendi başına ne derece başarılı olabileceğini sorguluyor. St Petersburg’da İngilizce eğitim yapan özel Avrupa Üniversitesinde yapılan toplantıya, bazı üst Rus düzey yöneticileri yanında, Rusya içinden ve ABD ile Avrupa’ya göç etmiş bilimcilerden oluşan 100 kadar kişi katılmış.

Kırım’ın ilhakı ve Ukrayna’da Rus yanlılarının Rusya desteği ile sürdürdükleri ayrılma çatışmaları gölgesinde yapılan toplantı, Putin yanlısı milliyetçi bilimciler ile demokrasi ve batı yanlısı bilimciler arasında gergin bir ortamda geçmiş. Hele atışmalar sırasında milliyetçi bir Rus katılımcının bir ara Stalin posteri açmasıyla ABD vatandaşı bir Rusun bağırarak protestosu ve salonu terketme düzeyine varmış.

Toplantı Rus bilimciler arasındaki derin görüş farklarını su yüzüne çıkarmış. Batıya göç etmiş olan veya olmayan bazı Rus bilimciler, Putin’e ve onun politikalarına sıkı bağlılık gösterirken, Rusya’nın bilim ve teknolojide Batı ile işbirliği ve ilişkilere girmeden de Dünya liderliğine oynayabileceği görüşünü savunmakta.  Buna karşılık Batı ülkelerinden gelen bir takım Rus bilimciler Putin’in Ukrayna girişimlerinden ve içerdeki baskıcı politikalarından endişe duymakta, demokrasinin olmadığı ortamlardan bilimincilerin rahatsız olduğunu, oradan ayrılmak isteyeceklerini ve böyle ortamlarda bilimin gelişemeyeceğini savunmaktalar. Kendi göçlerini de görüşlerine örnek ve destek olarak göstermekteler.

Sert tartışmalardan sonra ABD’deki Michigan Üniversitesinden gelmiş bir Rus bilimci, “ülke yönetimine kabadayılık hakimken ve gelecek gri bulutlarla kaplıyken böyle toplantılarda ülke biliminin geleceğini tartışmak anlamsız” diye bağırarak toplantıyı hışımla terketmiş.

Toplantının bir amacı Rus bilimini tekrar eski prestijli günlerine nasıl döndürüleceğinin yollarını aramaktı. Komünizm gibi bilim de 1990’larda Rusya’da çökmüş gibiydi. Toparlanmanın sürmesine rağmen bilimsel üretim, rakip sayılabilecek Çin’in düzeyinden hala oldukça geride bulunuyor. Matematik ve bazı fizik konularında Rus bilimi hala güçlü. Ancak başta yaşam bilimleri olmak üzere bazı konularda başka ülkelerin gerisinde.

Saint Petersburg’daki toplantının daha ilk gününde Putin ve onun bilim danışmanı Fursenko’ya karşı şikayetler ortada dolaşır olmuş. ABD’nin seyahat yasağı uyguladığı kişiler arasında olan Fursenko’ya karşı protestoların bir nedeni onun Putin’e yazdığı bir mektubun dışarıya sızmış olması. Altında Putin’in “olur” notu bulunan mektupta Fursenko öncelikli bilim alanlarını ve buralarda devlet destekleri öneriyordu. Toplantıdaki genel hava, bilim politikası ve öncelikli alanların böyle kapalı kapılar arkasında bir iki kişi tarafından belirlenmesini doğru bulmuyordu. Demokratik bir ülkede bu konular geniş bilimci tartışması ve katkısı ile belirlenmeliydi.

Toplantıya katılanlar aynı zamanda 2013 yılında Rus Bilimler Akademisinin bağımsız olmaktan çıkarılıp doğrudan Putin’in kontrolunda bir kuruma bağlanmasını protesto ediyorlardı. Fursenko bu protestolara yanıt olarak zaten birçok bilimcinin doğası itibariyle hükumete karşı olduğunu söyledi. Fursenko’nun üst düzey başarılı Rus laboratuarlarına devlet desteğinin artacağını bildirmesi ise alkışlarla karşılandı.

Toplantının bir başka amacı hala devam etmekte olan ve özellikle entelektüelleri ve gençleri içeren Rusyadan beyin göçünün nasıl önünün alınacağını tartışmaktı. Kaçışın nedenini dört yıl önce dışarı giden tanınmış ekonomist Guriev, yetkin sayılacak bir ağızdan anlattı ve en önemli nedenin Hükumet baskısı korkusu olduğunu söyledi.

Birçok bilimcinin ortak fikrine göre, mevcut hükumet politikaları durumu daha da kötüleştirme yönünde. Kaba rakamlarla 30 000 çıkışa karşılık, geri çağrı ve teşviklere rağmen sadece birkaç yüz kişi geri dönmüş.

Geri dönüşleri teşvik eden bir unsur, Rusya ile Batıdaki akademik kuruluşlar arasında işbirliği olanaklarının artması. Rusya’ya döndüğünde Batı ile ilişkilerini sürdürebilmek olumlu bir unsur. Ancak şimdi batıdan gelen ambargolarla bu yol zayıflamış oluyor. Kendi doğup büyüdüğü ve eğitim aldığı ülkesine dönmek isteyen ama Batı ile ilişkilerinin de koparmak istemeyen bilimciler bir ikilem içinde.

2010 yılında Rus Hükumeti yabancı bilimcileri ülkeye çekmek için 12 milyar rublelik bir mega-teşvik programı açıkladı. O günün değeri ile 428 milyon ABD doları olan bu program tüm yabancı uyruklulara açıksa da asıl amaç Rus kökenlilerin geri dönüşlerini sağlamaktı. Ama Boston Üniversitesinden gelen bir Rus bilimcinin toplantıdaki sözleri bu çağrıyı şöyle yanıtlıyordu: “Güzel bir yaşam ve verimli bir bilimsel çalışma sürdürdüğüm ortam varken, neden korku ve baskının hüküm sürdüğü bir yere döneyim?”

Bazı bilimcilere göre politik ortamı değiştirmek ve bilimin yeşereceği bir ortam yaratmak için Rusya içinde bulunup çaba göstermek, içerden çalışmak gerekir. Mega-teşvik programından yararlanma ödülü kazanan dört kadından biri olan ve Yale Üniversitesi Çocuk Çalışmaları Merkezinden gelen Rus kadın bilimci “Ben bir Rusum. Politika ile ilgilenmem doğaldır ama görüşlerimi ne zaman nasıl ifade edeceğime kendim karar veririm” demekte.

Rus bilimini geliştirmek içerden çalışmakla olur görüşü ile ABD’den Rusya’ya geri dönen bir başka bilimci “Ben ana vatanımla barış içindeyim. Burada beni rahatsız eden yok. Ekonomik ve politik sorunlar beni ilgilendirmiyor. Rusya’nın bana ihtiyacı varsa kaçmam.”demekte. Ancak bu kişi gene de ABD ile ilişkilerini koparmak istememiş ve Moskova’da ABD’den MIT (Massachusetts Teknoloji Enstitüsü) ile birlikte kurulan ve İngilizce eğitim veren Skolkova Bilim ve Teknoloji Üniversitesinde çalışmaya başlamış.

2014 Aralık ayındaki toplantıdan Putin hükumetinin fazla etkilenmediği görülmekte. Bu yılın Mayıs ayında Rusya’da bilim destekleriyle tanınan bir STK olan Dynasty vakfının “yabancı ajan” suçlamasıyla kapatılması yoluna gidildi. Dynasty vakfı eski bir oligark ve filantropist olan Dmitry Zimin tarafından 13 yıl önce kurmuştu. Vakfın en belirgin faaliyeti gençler için bilim kampları açmasıydı.

Vakfın sonunu getiren inceleme, Rusya Adalet Bakanlığının vakıf belgelerini uzun süre incelemeleri sonucunda yayınladığı bir raporla sonuçlandı. Raporda açık kanıt ve ayrıntılı gerekçe belirtilmemekle birlikte, “yabancı ajan” suçlaması nedeninin herhalde vakfın Rusya dışından aldığı destek olduğu sanılmakta.

Putin tarafından 2012 yılında geçirililen bir yasaya göre yurt dışından finansal destek alan ve “politika ile ilgilenen” kuruluşlar “yabancı ajan” olarak etiketlenebiliyorlar. Hükumetten daha önce ödüller alan vakfın kurucusu Zimin, “yabancı ajan” olarak etiketlenmeyi içine yediremediği için artık birikimlerini bilim için harcamaktan vazgeçtiğini söylüyor.

Dynasty’nin kapatılması Avrupa ve ABD’ye göçetmiş Rus kökenli bilimcilerden protestolar gördü. Yayınlanan görüşlerde Putin dönemi uygulamalarının Stalin devrini çağrıştırdığı, gelişmelerin Rus bilimi için geriye gidiş olduğu ve üzüntü yarattığı belirtilmekte.

Rusya’nın bilim ve teknoloji geçmişi Türkiye için de ders alınacak bir örnek oluşturuyor. Okuyucular özellikle Rusya’nın 300 yıl önceki atılımlarını bizim ancak Cumhuriyet ile yapabildiğimizi not edecek ve son yıllardaki paralellikleri de değerlendireceklerdir.

Fuat İnce (28 Kasım 2015)


Kaynakça: