Ateşan Aybars Yazıları etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
Ateşan Aybars Yazıları etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

28 Ağustos 2021 Cumartesi

Karmaşıklık (Bölüm 24 - SON) (Ateşan Aybars, 28 Ağustos 2021)


Evrimsel Ekonomi. 

Investopedia’nın tanımına göre; evrimsel ekonomi, birey ve toplumun birlikte tayin ettiği, belirlediği ekonomik süreçtir. Bu süreç, bireylerin rasyonel seçim anlayışından uzaklaşarak psikolojik eğilimlerinin kabul edilmesinden kaynaklanır ve sistemin iç dinamikleri aracılığı ile merkezi bir kontrol mekanizmasına ihtiyaç duyulmadan yeni yapılanmalar ortaya çıkar. Bu anlayış kapsamında evrim, karmaşık adaptif sistemlerin (KAS) gerçek yaşam koşullarında ekonomiyi anlama ve çözüm getirme sürecine dönüşür ve doğal ekosistem süreçlerine benzer şekilde bir dizi anahtar aşamayla gerçekleşir. Dolayısıyla, ekonomi biliminin evrimsel biyolojiden esinlendiğini ifade etmek yanlış olmaz. 

Evrim süreçleri zaman içinde makro ekonomik seviyede çeşitli entegrasyon ya da bölünmeler şeklinde tezahür eder. Serbest piyasa ekonomisinde doğal seçim yoluyla en uygun modelin hayatta kalması çok yaygındır. Tüketicilerin pek çok seçeneği olmasına rağmen çok az firma ihtiyaçlarını tam olarak karşılayabiliyor ve her şey sürekli bir değişim içinde olduğundan birçok firmanın iflas edip piyasadan çekilmesi de doğaldır. 

Evrimci ekonomistler, ekonominin her zaman bir denge durumuna yönelmek yerine dinamik, sürekli değişen ve kaotik süreçler içinde olduğunu savunurlar. Üretlen mallar ve bu malların tedariki, teknoloji geliştikçe değişen birçok süreci içerir. Üretim sistemlerini ve tüketici davranışını yöneten kuruluşlar, üretim ve satın alma süreçleri değiştikçe kendilerini yenilemek durumundadırlar. Yani, evrimsel ekonominin özünde davranışsal ekonomi vardır. Evrimsel ekonominin Darwin ilkelerine bağlanması, teorinin arkasındaki önde gelen isimlerden biri olan Joseph Schumpeter dâhil olmak üzere önemli eleştirilere hedef oluyor. Schumpeter, girişimcilerin ekonomik kalkınmanın ana itici gücü olduğunu, şirketlerin fayda sağlayacak çözümler bulmak için sürekli olarak rekabet ettiğini ve bunun sonucu olarak piyasaların döngüsel olduğunu, sürekli yukarı ve aşağı yönde hareket ettiğini savunur. Bu ifadesi ile Avusturyalı ekonomist Joseph Schumpeter, evrimsel ekonominin gelişmesinde önemli rol oynamıştır ve ekonomiyi etkileyen evrim sürecinin, zaman içinde daha fazla farklılaşma ve bütünleşme sergileyecek şekilde gelişeceğini savunmuştur.

Ekonomik gelişme. 
Bugün küresel ekonominin entegrasyonuyla birlikte, neden bazı ülkeler hızla gelişirken bazılarının durgun kaldığı sorusu tartışılmaya devam ediyor. Öncelikle, ekonomik kalkınma sorunu, ekonominin ötesinde sosyo-politik, çevresel, tarihi, kültürel vb. alanların etkilerini de içerir ve bu nedenle çok karmaşık olduğunu kabul etmek gerekir. Bu kabul çerçevesinde temel olarak iki farklı yaklaşım tartışılır: Yukarıdan-aşağıya merkezi düzenleyici (doğrusal) model yaklaşımı ve adaptif network (evrimsel) yaklaşım. 

Doğrusal Model. 
Merkezi olarak düzenlenmiş yukarıdan-aşağıya ekonomik gelişme yaklaşımında, daha önce değindiğim gibi önce geleceğe dönük hedefler saptanır ve bu hedeflerin gerçekleşmesi için teşvik ve kalkınma planları gibi birçok mali politika koordine edilir ve sonrasında GSYİH ölçeği çerçevesinde gelişmeler kontrol edilir. Bu merkezi model, ekonomik gelişmeyi temel olarak tanımlayan basit doğrusal bir sistemdir. Doğrusal modeller, tarım ve sanayi devrimleri sürecinde işe yaradılar ama post-endüstriyel, bilgi ekonomileri sürecinde kalkınma için uygulanabilir bir model olup olmadıkları artık tartışmalıdır. Son yılarda ülkelerin benimsedikleri modeller ekonomilerini yönlendirmekte çok önemli oluyor. Örneğin, 1970’li yıllarda Güney Kore ve Türkiye ekonomileri birbirine benzerdi, kişi başı gelir ve GSYİH aşağı yukarı aynı seviyedeydi ama aradan geçen 30-40 yılda Güney Kore gelişmiş ülkeler kategorisine yükselirken Türkiye gelişmekte olan ülkeler sınıfında bocalıyor. Neden bazı ülkelerin hızla geliştiği ve diğerlerinin ayak uyduramadığı konusu çok yönlü olarak tartışılmaya devam ediyor. Gelişmiş ekonomiler sanayileşme sonrası ekonomilerinin ilerlemesine olanak sağlayan yeni teknolojik sıçrama olan enformasyon teknolojisinin yükselişine seyirci kalmıyorlar. Bireyler, kurumlar ve ülkeler artık bilgiye ulaşmak ve bu bilgiyi işlemek için güçlü araçlara sahipler. Daha önce hiç olmadığı kadar küresel bağlantısallık ve etkileşim olanakları var. 

Evrimsel gelişme. 
Evrim süreci doğrusal modelin aksine merkezi olmayan sistemlerde çalışır. Merkezi sistemin olmadığı bir ekonomik yapıda bileşenler tanımlıdır, sisteme müdahale eden merkezi otorite yoktur, sistemin amacı da yoktur, etkileşimlerle büyür ve yönetilir. Elbette, bu özellikler alışık olduğumuz klasik ekonomi anlayışından radikal ölçüde farklıdır. Sistemlerde evrim, mikro seviyede adaptasyon olarak başlayan bir fenomendir ve bu adaptasyon makro seviyede evrim olarak ortaya çıkar. Elbette, evrim süreci kısa süreli değildir, sistemin yaşamı boyunca sürer ve çeşitli döngüleri içerir. Bu uzun süreçli döngüler karmaşık adaptif sistemlerin (KAS) konusudur. Çok basit ifade ile evrim, volatil ve belirsiz ortamlarda çevreyle uyum sağlama yetisidir. Çevreye uyum kolay kestirilebilir bir eylem değildir. Tüm sistemi anlamak ve kontrol edebilmek, tüm çevre faktörlerini hesaba katmak ve bu çerçevede sistemin optimal sonuca ulaşmasını kestirmek mümkün değildir. Evrimsel süreç sürekli yeni bilgiler üretir ve bu bilgilerle etkileşim içinde olan birey davranışlarını yeni bilgiler çerçevesinde günceller. Bu güncellemeler ya da kendiliğinden örgütlenme kritik kütleye ulaştığında sinerjik belirim (emergence) ortaya çıkar. Bu yeni belirimler, yeni pazarlar, yeni teknolojiler, yeni davranışlar veya yeni kurumlar olabilir. Sürekli olarak yeni belirimler oluştuğundan sistem klasik ekonomik anlayıştan farklı olarak hiçbir zaman dengede (equilibrium) değildir. Schumpeter'in ifade ettiği yaratıcı yıkım süreci, pozitif ve negatif geri bildirim süreçlerinde, ekonomik sistem bileşenlerinin belirmesi ve yok olmasıdır, yani sürekli dengesizlik vardır. Ekonomik karmaşıklık teorisi, refah anahtarının hem bireysel yeteneklerin toplamı hem de bu yeteneklerin çeşitli endüstriler içinde karmaşık ürünler yaratmak üzere ağlar aracılığıyla bir araya getirilebilme kapasitesi olduğunu varsayar. Az gelişmiş ekonomiler yalnızca birkaç şeyi yapabilirken gelişmiş ekonomiler nasıl çok şey yapacaklarını bilirler. Know-how bireye özgüdür, görevi yerine getirme yetisi olarak tanımlanır. Kollektif know-how ise birey tarafından gerçekleştirilemeyen görevlerin yerine getirilmesi yetisidir, ekip çalışmasıdır. Hiç kimse tek başına bir senfoni oluşturamaz, dizüstü bilgisayar üretemez vs. Tarım öncesi toplumlarda, birey neredeyse tüm organizasyonun bildiğini bilirdi ama gelişmiş ekonomilerde, bireyler farklı bilgi birikimine sahip olduğundan ağlar vasıtasıyla daha karmaşık şeyler yapabilir. Bireysel olarak farklı yetenekler ve bunları entegre edecek kurumsal yetenekler ne kadar fazla ise ürün ve hizmetler o kadar karmaşık hâle gelir ve dolayısıyla ekonomi o ölçüde gelişir.

Ateşan Aybars (28 Ağustos 2021)







15 Ağustos 2021 Pazar

Karmaşıklık (Bölüm 23) (Ateşan Aybars, 15 Ağustos 2021)

Ekonomik Dayanıklılık. Ekonomik dayanıklılık, bir ekonomik kuruluşun olumsuz iç veya dış etkiler karşısında işlevselliği sürdürme kapasitesidir. Ekonomik ve finansal dayanıklılık fikri, son mali krizden bu yana sıcak tartışma konusu hâline geldi. Sınır ötesi sermaye hareketlerindeki artış ile ekonomik dalgalanma arasında güçlü bir korelasyon vardır. Küresel ekonomide mal, insan, sermaye hareketlerinin serbest dolaşımı daha entegre hâle geldikçe, emtia ve para piyasaları gibi küresel ağlar içindeki küçük hareketler ulusal ekonomiler için önemli sonuçlar doğurabiliyor. Ulusal ekonomiler bir yanda ekonomik dirençlerini korurken diğer yanda volatil olan küresel ağlara nasıl entegre edilebileceği sorun olmaya devam ediyor.

Ekonomik dayanıklılık analizi, ekonomik veya finansal ağın dayanıklılığıyla ilgili bazı temel faktörleri anlamaktan geçer. Herhangi bir sisteme bulaşın nasıl sızdığı (difüzyonu) nasıl gerçekleştiği ve ne kadar süreceği birçok parametre ile tanımlanır. İlk olarak, ağda yayılan saldırı ya da bilginin ne kadar bulaşıcı olduğunun bir ölçütü olmalıdır. Bulaşıcılık, yayıldığı ağın türüne ya da topolojisine bakılmaksızın çok defa hızlı bir şekilde yayılmasıdır. Ardından, ağın topolojisini göz önünde bulundurmak gerekir. Sisteme tehdit ya da bulaş, ağın bağlantısallığı üzerinden sızdığına göre, sistemin yapısı ve düğümlerinin derece dağılımı ve ağın topolojik yapısı belirleyici faktör olacaktır. Bir sistemin düğümleri arasındaki bağlantısallığı ne kadar yoğunsa bulaşın o kadar hızlı yayılacağı açıktır ama ağın en kısa yol özelliği de göz önüne alınmalıdır. Ayrıca, sisteme saldırının rastgele mi yoksa amaca yönelik (stratejik) mi olduğu anlaşılmalıdır. Saldırıların birçoğu rastgele olarak modellenebilir. Örneğin, Covid 19 virüsü, bulaşı artsın diye başkalarıyla daha fazla fiziksel teması olan insanları seçemez, böyle bir akıl yürütmesi yoktur ve bulaş tamamen rastgeledir. Aynı şeyi finansal bulaşıcılık için de söyleyebiliriz. Toksik varlıklar, ekonomik ağda en çok hangi düğümleri etkileyeceklerini seçemezler. Ancak, bazı yayılma süreçleri stratejik hedeflere yöneliktir. Örneğin, hackerların rüyası merkezi sistemde ana düğüme saldırıdır. Askeri strateji genellikle düşmanın logistic, ulaştırma gibi kritik bir düğümüne saldırmayı amaçlar ve bu saldırının diğer birçok düğüme bulaşması beklenir. Şekil 1’de bağlantılar üstel olarak artsa da ağ yapısı değişmez. Örnek sosyal medya (Facebook, Twitter vs.).















Şekil 1. Network üstel büyüyebilir ama yapısı değişmez (sosyal medya).

 

Dolayısıyla, sistemin saldırılara karşı dayanıklılığı ve direnci söz konusu olduğunda savunma modellemesi için sistemin düğüm bağlantısallığı göz önüne alınmalıdır. Düğümün sistemden çıkarılması (node percolation) ya da düğümler arasındaki bağlantının koparılması (link percolation) sistemin saldırıya karşı direncini nasıl etkiler? Bu sorunun cevabı, saldırının rastgele ya da amaca yönelik (stratejik) olmasına bağlıdır. Düğümler söz konusu olduğunda düğümlerin derece dağılımı önemlidir. Derece dağılımı ne kadar yüksek ise, sistemde o kadar fazla çok bağlantılı düğüm olacaktır. Bu durumda üstellik yasasına göre şekillenen merkezi sistem stratejik saldırıya karşı savunmasızdır. Çok bağlantılı büyük düğümlere stratejik bir saldırı, sistem içindeki bağlantıların sayısını önemli ölçüde azaltırken düğümler arası yolun uzunluğunu önemli ölçüde yükseltecek ve sistemin bütünlüğünü bozacaktır. 

Benzeşik ve dağınık sistemler stratejik saldırıdan fazla etkilenmezler. Zira herhangi bir düğüm eksildiğinde sistem işlerliğine devam eder, bütünlüğü bozulmaz. Bu iki sistem arasındaki fark kısaca şöyledir: Benzeşik sistemler merkezi sistemlerin içinde yer alabilir ya da parçası olabilirler, dağınık sistemlerden farkı kontrol ve bağlantısallık anlamındadır. Yani dağınık sistemler kontrol açısından değerlendirilirken benzeşik sistemler bağlantısallık açısından değerlendirilir ve tanımlanır. Bağlantısallık sistemin bütünlüğünü sağladığından direnç ve sağlamlığın temel kaynağıdır. Ancak bağlantısallığın saldırının hızla yayılmasına da neden olduğu unutulmamalıdır. 

Düğümler arasındaki kritik bağlantı(ların) çıkarılması ya da hedef alınması (link percolation) hâlinde sistem bu stratejik saldırı karşısında savunmasızdır. Örneğin, uluslararası petrol taşımacılığında Süveyş Kanalı’na stratejik bir saldırı küresel ulaşım yolunu aksatır.

Ekonomik veya finansal terörizm. Ülkeler arası kur veya ticaret savaşlarının aksine, ekonomik terörizm devlet istihbaratı ve/veya özel ajanlar (tetikçiler) tarafından üstlenilir. Bu, bir ülke ekonomisinin, ticaretini, borsasını vs. bozmak için çeşitli, koordineli, organize eylemler gerektirebilir[1]. 

Modern ekonomiler, altyapı ağlarına büyük ölçüde bağımlıdır. Bu ağlar, doğal afetlerden insan saldırılarına kadar çeşitli tehditlerle karşı karşıyadır ve yaygın olduklarından, hedef düğümlerin korunması konusunda ciddi ve pahâlı çalışmalara yol açmıştır. “Ağın işlevselliğini korumak için savunulacak anahtar düğümler hangileridir”, “Ağ içindeki düğümlerin koruması için teşvikler nelerdir” ve “Bu teşviklerin sistemin çalışmasında karşılığı nedir” türünden soruların karşılığı bilinmelidir[2]. 

Sistemin esneklik stratejileri. Esneklik kavramı (resilience) bilimsel literatürde ilk defa 1970’li yıllarda görüldü ve tanım olarak “herhangi bir sistemin şoka maruz kaldıktan sonra tekrar önceki hâline dönebilme kapasitesi” şeklinde ifade edilir. Sistemin çeşitli ataklara karşı esnekliği açısından savunma stratejileri ağ yapısına bağlı olarak iki türlü oluşturulabilir. Saldırıya direnmek modeliya da saldırıya uyum sağlamak (adaptation) modeli. Saldırıya direnmek, sistemdeki tüm unsurları saldırıya karşı düzenleyerek sistemin, ilk hâline dönme stratejisidir. Homojendir, statiktir, sistemin saldırıya karşı kendiliğinden yapılanması ve adapte olması mümkün değildir. Karmaşıklığın fazla olmadığı bir ortamda kolayca ve etkili biçimde uygulanabilir ama değişime direnebilmek için sistemin her zaman kontrol altında olması gerekir. Merkezi ağ sistemi göz önüne alınırsa, saldırının yakalanması ve önlenmesi kolaydır ama saldırıların artması ya da merkezi ağ sistemin önemli düğümüne hedeflenmesi sistem için ciddi risk oluşturur. Örneğin, ekonomik krizlerde çok önemli olan büyük kurumların batması sistemik riske yol açabileceğinden çökmelerine müsaade edilmez (too big to fail) ve müdahale edilerek sistemin sağlam kalmasına çalışılır.


Adaptasyon. Karmaşık ortamlarda, saldırıya direnme modelinin bazı sınırları vardır. Böyle bir ortamda, ekonomik konjonktür değişebilir ve sistemin bileşenleri sistemik şoka dayanamayacağından saldırıya uyum sağlamak (adaptasyon) şeklinde farklı bir savunma stratejisi gerekir. Adaptasyon, sistemin çevresindeki değişikliklere tepki olarak durumunu değiştirme ve yeniden yapılanma kapasitesidir. Adaptasyon sürecinde esneklik ise değişen koşullarda farklı durumlar oluşturma kapasitesidir. Bu yaklaşım, önceki saldırıya yönelik direnme modelinden farklıdır. Adaptasyonla birlikte sistemin yeni durumlara uyum sağlaması gerektiğinden, sistemin bütünü ile parçaları arasında ayrım vardır, parçalar yerine koyulmak yerine doğrudan sistemden atılabilir. Bu nedenle, saldırıya yönelik adaptif model, belirli sistem bileşenlerinin korunmasından ziyade temel işlevselliğin sürdürülmesi ile ilgilidir. Karmaşık ortamda esneklliğinin artması, saldırıya karşı dirençli olması ve işlevini sürdürebilmesi için sistemde dengesizlik gerekir. Dengesizliğin olmadığı bir ortam, sistemin bileşenlerini statik bir konfigürasyona zorlayacağından sistemin farklı koşullara adapte olmasını engeller, statik ve homojen yapısıyla saldırıya karşı daha savunmasız olur. Bu nedenle adaptif yaklaşım, daha çok büyük dengesizliklere uyum sağlamaya çalışırken küçük ve orta dereceli dengesizlikleri önemsemez. Elbette, sistem büyük ölçüde pek çok saldırı ile baş edebilir ama bir seviyede yetersiz kalmaya başlarsa saldırılar sistemin kritik işlevselliğine ve sürdürülebilir savunma kapasitesine zarar verir. 


Düzen ve kaos arasında saldırı. Saldırıya karşı adaptif esneklik, kaos eşiğinde, düzen ve kaos arasındaki enteresan alanda görülür. Yukarıda bahsedilen ve iki savunma yönteminden ilki olan saldırıya direnç stratejisi düzenli ve istikrarlı ortamlar için uygun olurken, adaptif sistemler VUCA[3] denilen değişken ve bir ölçüde kaotik ortamlar için uygundur. VUCA oynaklık (volatility), belirsizlik (uncertainty), karmaşıklık (complexity) ve belirsizlik (ambiguity) anlamına gelir.  VUCA, teknoloji ve çevre değişimi gibi bir dizi faktör 21. yüzyıl ekonomik ortamının özelliklerini yansıtmaktadır. Adaptif esneklik kavramı, çeşitliliği sürdürmenin maliyetini de beraberinde getirir. Isı yitirgen sistemler (dissipative) sürekli olarak dengeden uzaklaşmaya çalışır. Yani, sistem entropiye karşı denge sağlayabilmek için çevreden enerji almalıdır. Çeşitlilik ve verimlilik arasında temel bir değiş tokuş vardır. Çeşitlilik, heterojen bir yapıyı (bağlantısallıkları farklı düğümler) ifade ederken verimlilik, yapı elemanları arasında senkronizasyon ve koordinasyonu (bağlantısallıkları benzer düğümler) ifade eder. Çeşitliliği ve verimliliği birlikte gerçekleştirebilmek bileşenlerinin homojenleştirilmesinden geçer. Dolayısıyla, saldırıya karşı direnç modeli çeşitliliği azaltmayı ve sistemi doğrusallaştırmayı hedeflemelidir ama doğrusallaşmayı hedeflemek sistemi kırılgan hâle getirir. Herhangi bir kırılma çeşitliliği azaltacağından pozitif geri bildirim etkisi hızla yayılır ve sistemik şoklara karşı duyarlılık artar. Saldırıya uyum sağlayan model ise heterojendir ve negatif geri bildirimlerle sistem şoka girmeden dengelenebilir. Negatif geri bildirim, pozitif geri beslemenin saldırı bulaşma etkisini önleyerek sistemin daha dirençli olmasını sağlar, daha az savunmasız duruma getirir. 

 

Bilgi opaklığı (belirsizliği). Bireylerin kendi isteklerine bağlı olarak bağlantı oluşturduğu karmaşık ekonomik ağlarda tüm bağlantılar bilinemez. Bazı hedge fonları ve kıyı bankacılığı (off-shore) gibi birey menfaatini öne çıkaran denetim dışı yapılar; şeffaflık, hesap verilebilirlik konusunda yetersiz olmalarından dolayı sistemin dayanıklığı ve yönetimi açısından sorun olabilirler. Küresel finansal sistemi ve küresel tedarik ağları gibi karmaşık ağlar, farkında olmadığımız birçok karşılıklı etkileşime sahiptir. Çok defa gizli olan bu karşılıklı bağımlılıklar piyasalarda kriz ya da şok olduğunda ortaya çıkar. Sistem ne kadar sisli olursa kritik bilgilere ulaşmak o kadar zor olacağından merkezi yönetim de o kadar zorlanacaktır.

 

Ateşan Aybars (15 Ağustos 2021)



[1] Vikipedia. economic terrorism

 

[2] Marcin Dziubinski, Institute of Informatics, Faculty of Mathematics, Informatics, and Mechanics, Warsaw University.

https://econtheory.org/ojs/index.php/te/article/viewFile/2088/17039/504

 

[3] İkinci dünya savaşı sonrasında oluşan belirsiz ve puslu ortamda liderlik çalışmaları ile ortaya atılan ve ilk defa 1987 yılında ABD savaş akademisi tarafından kullanılan bir terimdir. https://en.wikipedia.org/wiki/Volatility,_uncertainty,_complexity_and_ambiguity


7 Ağustos 2021 Cumartesi

Karmaşıklık (Bölüm 22) (Ateşan Aybars, 7 Ağustos 2021)

 

Ağ Topolojisi

Ekonomik Ağ Yapısı. Ağ topolojisi, ağdaki çeşitli düğüm ve bağlantıların fiziksel veya mantıksal olarak birbirlerine göre nasıl düzenlendiğini gösterdiğine göre, fiziksel ağ topolojisi gerçek fiziksel bağlantıları ifade eder ve kurulum, bakım vb. servisler için önemlidir. Mantıksal ağ topolojisi, hangi düğümlerin birbirine hangi yollarla bağlandığı ve ağ üzerinden verilerin nasıl iletildiği dâhil olmak üzere ağın nasıl kurulduğuna dair tasarımdır. Etkin ağ yönetiminin izlenmesi, verimli ve sağlıklı olması, ağın hem fiziksel hem de mantıksal topolojisinin iyi kavranmasını gerektirir. Ağ topolojisini kavramak birkaç nedenden dolayı önemlidir. Öncelikle, ağın nasıl ve ne kadar iyi çalıştığı konusunda önemli ipuçları görülebilir. Herhangi bir işletmenin operasyonel modeli için doğru topolojiyi seçmek, performansı düşüren hataları bulmak ve bu hataları gidermek ağın verimliliğini sağlar ve ağ içinde kaynakların etkili bir şekilde tahsis edilmesini kolaylaştırabilir. Uygun şekilde tasarlanan ve yönetilen bir ağ topolojisi, işletmeler için enerji ve bilgi verimliliğini artırarak maliyetleri düşürür. Ağ yapısı amaca göre çok çeşitli olabilir.

 



 






Şekil 2. Popüler Ağ Tipleri.

 

Ekonomik ağ yapısı, bir ekonomik sistemde ilişkiler ağının genel yapısını veya topolojisini ifade eder. Bağlantısallık derecesi, düğüm sayısı, en kısa yol uzunluğu vb. birçok parametre genel ağ sistemini etkiler. Bu parametreler arasında en önemli olanı ağ yoğunluğudur. Ağ yoğunluğu, potansiyel bağlar dışında mevcut düğüm bağlarıyla tanımlanır. Sistem bağlantılarının yoğunluğu, sistemin davranışını ve genel yapısını anlamak için önemli bir ölçüttür. Düşük bağlantısallıktan yüksek bağlantısallığa geçiş, sistemi tamamen değiştirebilir ve farklı bir yapıya dönüştürebilir. Bağlantısallığın yoğun olduğu sistemlerde kaynakların kolayca akışı maliyetleri düşürdüğünden sistemin bir kısım parçaları ayrıştırılabilir (unbundling), önce küçük parçalara bölünüp sonrasında yeni bağlantılarla tekrar sisteme yerleştirilebilir. Bu yeni sistem yapısı, sistemin tüm mimarisinde çok derin ve temel bir dönüşümdür. Ancak ayrışma sürecinde sistem, statik bir sistemden daha karmaşık olan benzeşik ağ hâline dönüşür[1]. 


Benzeşik Sistemler. Son birkaç on yılda bilgi teknolojisinin yükselişi, gümrük vergilerinin düşürülmesi, küreselleşme ve serbest piyasa ideolojisinin yaygınlaşması ekonomi ve diğer birçok alanda ayrışma sürecini başlattı. Fabrikalar, üretim süreçleri, hizmetler, ulusal altyapı sistemleri ve hatta tüm ulusal ekonomiler, özelleştirme ve küreselleşme yoluyla birbirinden ayrıldılar. Sistemlerin bileşenleri artık merkezi yapılar içinde sınırlandırılmadığından çok uluslu şirketler, küresel pazarlar ve internet aracılığıyla daha hızlı ve kolay yayılarak koordine şekilde faaliyetlerini sürdürüyorlar. İnternet, üretim ve mübadele için daha önemli bir platform hâline geldikçe bu ayrışma devam edecek. Faaliyetlerimizi outsource edebilir[2] ve internet üzerinde birkaç tıklamayla ekip oluşturabiliriz. Artık, küçük işletmeler bile, küresel tedarik ağlarını çevrim içi olarak oluşturabilir ve yönetebilirler. Bu ayrışma süreci, monolitik sistemlerin baş edemeyeceği yüksek düzeyde karmaşıklıkla başa çıkmak için önemli bir mekanizmadır. Post-endüstriyel dönüşümün hızlandığı 21. yüzyılda, VUCA (volatilite, belirsizlik, karmaşıklık ve muğlaklık) ortamının getirdiği zorluklarla karşı karşıya kalan organizasyonlar için ayrışma süreci son derece önem taşımaktadır.


Ağ topolojisi. Ağlar, yapısı önceden tanımlanan hiyerarşik geleneksel resmî organizasyonların aksine gayriresmî organizasyon sistemleridir. Resmî organizasyonlarda iş tanımı bellidir ve bu tanıma göre eleman alınır. Önce yeni bir pozisyona eleman almak için düğmeye basılır, bu pozisyonun diğer pozisyonlarla nasıl ilişkili olacağı tanımlanır ve ardından işe alma süreci başlar. Üretim süreçlerinden hükûmetlere, banka ve diğer kurumlara kadar bu süreç tüm sanayi çağı ekonomik kurumları ve organizasyon sistemleri için aynıdır. Kurumlar, statik ve kararlı ortamlar içinde yukarıdan-aşağıya komut zincirine sahip iyi tanımlanmış kapalı resmî sistemlerdir. Bireyler, işletmeler, traderler ve diğer kurumlar, marjinal faydanın marjinal maliyetten daha büyük olduğu zaman bağlantı kurarlar. Gümrük engelleri kaldırılır ya da vergi düşürülürse, şirketler sınır ötesi ticarete teşvik edilirler. Finansal kurumlar, gelişmekte olan piyasalardaki yatırımlarından iyi getiri beklerlerse, finansal bağlantıları oluşturacaklardır. Bu, ağların doğasıdır ve işlem maliyetlerinin yeterince düşük ve getirilerinin yeterince yüksek olduğu her yerde ilgili kurumlar organik bir şekilde kendiliğinden büyürler. Nitekim hiç kimse ne küresel ekonomik ağları planlamış ne de tasarlamıştır. 

 

Kümelenme. Ağ kümelenmesi ağın genel topolojisinde önemli bir kavramdır Herhangi bir ağ içinde farklı düğümlere bağlanmanın maliyeti ve faydaları aynı değildir. Örneğin, Avrupa Birliği’ne dâhil ülkeler arasında ticaret yapmak birlik dışındaki bir ülkeyle ticaret yapmaktan daha kolaydır. Dolayısıyla, küresel ekonomik ağ içinde olan Avrupa ekonomisi, birlik üyelerinin daha sık ve yoğun şekilde etkileşime girdiği bir küme oluşturur ve bu kümelenme ağ yapısını heterojen bir topolojiye döndürerek ağ üzerinde kaynakların dağılımını etkiler. Bu, kaynak tahsisinden çok farklı bir durumdur. Klasik denge ekonomisinde, kaynak tahsisi farklı kullanım amaçlarına yönelik sınırlı kaynakların bölüşümüdür. Ağ perspektifinden ifade edilirse, piyasada denge, sadece homojen ve çok basit ortamlarda var olabilir. Özellikle piyasalarda, diğer sosyo-kültürel, sosyo-politik vb. ağlardaki etkileşimler göze alındığında heterojen yapılaşma daha olasıdır. Avrupa ekonomisi ile ilgili örneğimize geri dönersek, birlik ekonomik olarak bütünleştiğinde, Almanya'daki yüksek ücretlerin güney Avrupa ülkelerindeki düşük ücretlerle dengeleneceği düşünülüyordu. Ama öyle olmadı. Büyük olasılıkla ağ yapısı, diğer sosyo-politik, kültürel ve mekânsal kümelerle etkileşimi nedeniyle heterojen yapıya dönüştü. 

 

Ateşan Aybars (7 Ağustos 2021)

[1] https://youtu.be/e5Sh_4NYFoc  Systerms Innovation, Complexity Economics

[2] Outsource etmek: Daha önce şirket içinde üretilen bir mal ya da hizmetin dışarıdan tedarik edilmesi.



19 Temmuz 2021 Pazartesi

Karmaşıklık (Bölüm 21) (Ateşan Aybars, 19 Temmuz 2021)

Ekonomik Ağ Teorisi

Son birkaç on yılda bilgi teknolojisindeki gelişmeler ve küreselleşme olgusu küresel ekonomiyi derinden etkiliyor. Yerel işletmeler, ağ bağlantıları ile kolayca küresel ekonomiye bağlanarak dünyanın herhangi bir ülkesinde çeşitli seviyelerde ekonomik faaliyetlerini gerçekleştirebiliyorlar. Birey ve kurumlar, sermaye piyasalarında, son derece karmaşık finansal mühendislik ürünlerinde bir tuş ile işlem yapabiliyor. Kapitalizmin böylesine yaygınlaşması doğrudur ya da yanlıştır, bu ayrı bir tartışma konusu ama 21. yüzyılda bilgi teknolojisinin sağladığı bağlantısallık temelli organizasyon yapısı yeni meydan okumalarla karşımıza çıkıyor. Doğrusal sistemler, ekonomi dâhil bütün bilim alanlarında sistemi oluşturan bileşenlerinin özellikleri ile ilgilenir. Örneğin, ülke ekonomisi için önemli bir ekonomik veri olarak GSYİH rakamlarına bakılır ya da herhangi bir şirketin analizi için bilançosu, fiyat kazanç oranları ya da CEO’sunun kim olduğu türünden bilgiler araştırılır. Bunların hepsi, bileşenlerinin özelliklerine referansla sistemin tanımlarıdır. Bu tür analizler elbette faydalı ve gereklidir ama burada bağlantısallığı düşük olan doğrusal bir sistemden bahsediyoruz. Bağlantısallık yükselirse, bileşenler arasındaki ilişkiler sistemin genel dinamiklerini belirlemede önemli faktör olmaya başlar ve bağlantısallığın artmasıyla ortaya çıkan yeni dinamikleri anlamak farklı bir modellemeden, ağ teorisinden geçer.









Şekil 1. Post-endüstriyel ekonomilerde ağ bağlantısallığı temel organizasyon olarak ortaya çıkıyor. Küresel ekonomide bağlantısallığı iyi yöneten ülkeler için fırsatlar oluşurken oyunda geri kalan ülkeler diğerleri için fırsat olurlar. 

 

Ekonomik Ağ teorisi. Ağ teorisinin matematik ifadesi olarak kullanılan grafik teorisi, karmaşıklık teorisi içindeki çok az sayıda olan önemli modelleme araçlarından biridir. Herhangi bir ağ düğüm ve düğümler arası bağlantılardan oluşur. Düğümün ekonomide karşılığı bir birey, banka, şirket, kamu kurumu, ülke vs. olabilir; aralarındaki ilişki ise bağlantıdır ve çeşitli şekillerde görülebilir. İki ülke arasında petrol ticareti, banka ve şirketler arasında ticari ilişkiler ya da mağaza alışverişleri bağlantılara örnek olabilir. Ağ teorisi, sistemin somut bileşenlerinin özelliklerinden çok, soyut olan sistem bağlantısallıklarını inceler. Doğal olarak sistem bileşenlerinin somut özelliklerine alışık olduğumuzdan bağlantısallık kavramı alışık olmadığımız yeni bir anlayış ya da paradigma değişimi olarak görülebilir. Bağlantısallık kelime olarak ifade edilen anlamdan çok farklıdır. Ağın genel yapısını, ağın neresinde olduğumuz, ağ bağlantılarının nasıl olduğu ve bağlantılar üzerinden neyin iletildiği gibi özellikler anlaşılmalıdır. Her zaman olduğu gibi kullanmaya başlamadan önce modellemenin amaca yönelik tasarlanması önemlidir. Ağ teorisi, bileşenler arasındaki ilişkilere ve bu ilişkilerin yapısına hem nitel hem de nicel bir şekilde odaklanmamıza uygun şekilde tasarlanmalıdır. Sistem bileşenlerinin özellikleri doğrusal sistemlerde olduğu gibi önemli değildir. 

 

Ağ düğümünün önemi. Bir ağ içinde bir düğümün ne kadar önemli olduğu, hem kaynaklarının akışının hem de bu düğümün ağ içinde ne kadar kritik bir düğüm olduğunun fonksiyonudur. Düğüm üzerinden akan kaynakların çok büyük hacimli ya da çok bağlantılı olması ekonomik ağ için önemlidir. Panama Kanalı Pasifik ile Atlantik arasındaki tek deniz yolu olarak küresel tedarik zincirinde kritik bir rol oynamaktadır. Deniz yolu ulaşımında farklı bir işlevi yerine getirir ve bu düğümün tüm ağ içinde önemini belirler. 

 

Düğümün ağ içinde konumu ve ağ yoğunluğu. Düğümün konumu ve analiz edilmesi oldukça karmaşık olabilir. Diğer düğümlere yakınlığı, onları ne kadar hızlı etkileyebileceği ve bağlandığı düğümlerle ne kadar bağlantısallık içinde olduğu önemlidir. Bir örnek olarak, mali kriz sırasında hükûmetin kurtarma paketlerini düşünebiliriz. Hükûmet, tüm ağın (sistemin) riskini ve işlevselliğini sürdürmekle ilgilendiğinden düğüm analizini doğru yapmalıdır. Eğer problem büyük bir bankadan kaynaklanıyorsa “bu banka düğümünün kaç bağlantısı vardır, finans ağında başka hiçbir kurumun gerçekleştiremeyeceği kritik bir rol oynuyor mu, diğer düğümlere ne kadar yakından bağlıdır ve doğrudan bağlı olduğu diğer düğümler ne kadar önemlidir” türünden sorular ve cevapları ağ topolojisi vasıtasıyla anlaşılmalıdır. Bir ağın bütününe baktığımızda muhtemelen en önemli parametre, sistemin genel yoğunluğudur ve tanım olarak bir ağın yoğunluğu, olası bağlantısallıkların mevcut bağlantılara oranıdır ya da kenar sayısının olası kenar sayısına oranı olarak da tanımlanır. Örneğin, bir ağ içinde 30 düğüm varsa her bir düğüm için potansiyel 29 bağlantı olasılığı vardır ve bağlantılar arttıkça sistemin genel yoğunluğu artar. Düğümler arası bağlantılara maliyet atfeden bir parametre tahsis edilebilir. Maliyet yüksek olursa bağlantılar azalmaya başlar, ucuzsa artar. Örneğin, uluslararası ticaret işlemlerinde gümrük vergileri vardır. Bu vergilerin azaltılması tedarik zincirinin küresel ticarete entegre olduğu yeni bağlantıları ortaya çıkarır. 

 

Bağlantısallık ve düğümler arası en kısa yol. Ağ yoğunluğu, sistemdeki herhangi bir elemanın değerini de etkiler. Düşük yoğunluğu olan bir ağ içindeki düğümün (ürün, şirket, teknoloji vs.) değeri yoğun bir ağ içindeki değerinden daha düşük olabilir. Ağ yoğunluğu yükseltilir ve bağlantılar artarsa durum değişir ve düğümün değeri de artmaya başlar. İnternet aracılığı ile birçok servise bağlanabildiği için akıllı telefonların fiyatlarının diğer telefonlara göre yüksek olması ya da ana cadde üzerinde bir restoranın değerinin (hava parası) ara sokaklardaki restoranlara kıyasla daha fazla olması gibi. Ancak, ağlar her zaman doğrusal bir şekilde büyümez, bazen pozitif geri bildirim fenomeni ile doğrusalsız üstel büyüme ortaya çıkar. Örneğin, birkaç on yıl boyunca oldukça hareketsiz olan internet faaliyetleri kritik kitleye ulaştıktan sonra popülerliği hızla yükseldi ve vazgeçilmez oldu. 

Organizasyonların içsel değerinin yanı sıra bir ağ bağlantısına katılması bu organizasyonun değerine değer katacaktır. Ağ bağlantısından kaynaklanan bu ilave değer ağ etkisi olarak bilinir. Ağ yoğunluğunun yanı sıra iki düğüm arasında en kısa yol kavramı ağın tümünün incelenmesinde önemlidir. En kısa yol kavramı, ağ teorisinde düğümlerin birbirine ne kadar yakın olduğunu gösterir. En kısa yol, sistemdeki düğüm sayısı, düğümler arası bağlantısallık ya da yoğunluk ve sistemin topolojik yapısına bağlıdır. Birbirlerinden çok uzak olan düğümlerin, yakın olanlara kıyasla davranışları farklı olabilir. Örneğin, küreselleşme ve teknolojinin yaygınlaşması ile artan bağlantısallık düğümler arasında yolu kısalttığı için dünyanın farklı yerlerindeki girişimciler birbirlerini daha yakın hissederler ve karşılıklı bağımlılık oluşmaya başlar. 

 

Çok katlı ağlar. Şimdiye kadar tek boyutlu ve tek tür işleve hizmet eden ağlardan bahsettik. Ancak, gerçek dünya ekonomisi çok daha karmaşıktır. Bir metropol ekonomisi, bir şirket veya küresel emtia piyasası gibi büyük bir sistemi analiz ederken, diğer birçok ağın iç içe şekillendiği karmaşık bir ağ ile uğraşıyoruz demektir. Örneğin, İstanbul gibi büyük bir şehir; ekonomik faaliyetler, finansal, sosyo-politik, ulaşım, kültür gibi iç içe birçok ağın oluşturduğu karmaşık bir sistemdir ve tüm bu ağların etkileşimi ekonomik kaynakların akış ve dağıtımını etkileyecektir. Böylece artan karmaşıklığı analiz edebilmek üzere çok katlı ağ sistemleri kullanılır. Çok katlı ağlar, birçok farklı işlev ve karmaşık etkileşimi gösteren ağ topluluğudur.


Ateşan Aybars (19 Temmuz 2021)



 

10 Temmuz 2021 Cumartesi

Karmaşıklık (Bölüm 20) (Ateşan Aybars, 10 Temmuz 2021)

 

Ekonomik Sistemin Yapısal Dinamikleri.


Kendiliğinden örgütlenme. Kimya ve fizikten mühendislik ve sosyolojiye kadar birçok farklı alanda araştırmacılar kendiliğinden örgütlenme konusunda bir hayli yol aldılar. Karmaşık ekonomik sistemlerde kendiliğinden örgütlenme, yukarıdan-aşağıya statik, hiyerarşik bir model değildir. Düzen ve kaos arasında karşılıklı etkileşimden kaynaklanan dinamik bir süreçtir. Klasik ekonomide ise düzen ve istikrar olarak bu süreç hükûmetlerin çeşitli düzenleyici müdahaleleri ile sağlanmaya çalışılır.


 

Şekil 1. Pazar yerinin kendiliğinden örgütlenmesi birey ve kurumların yerel seviyede etkileşimlerinden ortaya çıkan sinerjik yeni yapıdır. Kaynak: Systems Innovation.


Küresel ekonomi, kendiliğinden örgütlenme yoluyla oluşan karmaşık ekonomik sistemin sıra dışı örneklerinden biridir. En alt seviyede sayısız bireyin lokal etkileşimleriyle kendiliğinden başlayan örgütlenme (Şekil 1) çeşitli safhalardan sonra küresel ekonominin ortaya çıkmasına kadar uzanır. Dinamik bir süreç olan kendiliğinden örgütlenme, yerel düzeydeki doğrusalsız etkileşimlerden başlar. Yani, ilk başta bireylerin ilişkisi rastgeledir ve davranışlarında herhangi bir müdahale ya da kontrol yoktur. Her birey kendi çıkarları doğrultusunda hareket eder. Bireyler aralarındaki pozitif geri bildirimli etkileşimlerin oluşturduğu bir çeker etrafında organize olarak iş birliği ya da rekabet sonucu kurumların ortaya çıkmasına neden olurlar. Sanayi çağından bu yana kabul edilen yukarıdan-aşağıya örgütlenme ile karşılaştırıldığında, aşağıdan-yukarı bir model olan kendiliğinden örgütlenme, sezgilerimize ters düşebilir. Klasik ekonomide şirketler, ulusal ekonomiler ve çoğu sosyal organizasyonlar sanayi çağından miras kalan yukarıdan-aşağıya örgütlenme modelidir. Ancak günümüzde, bilgi teknolojisinin yükselişiyle, daha önce mümkün olmadığını düşündüğümüz ölçekte değer yaratan, kendiliğinden örgütlenen yeni ağların çeşitli topolojik yapılarda ortaya çıktığını görüyoruz. 












Şekil 2. Belirime (emergence) giden süreçler.


Rastlantısallık. Her şeyin düzenlendiği baskıcı bir sistemde ekonomiyi ele alırsak, tüm ürünlerin merkezi bir otoriteye yönlendirilmesi ve buradan dağıtılması beklenir. Bu model, sistemi belirli bir konfigürasyonda tutmaya çalışan yukarıdan-aşağıya bir modeldir. Böyle bir yapıda kendiliğinden örgütlenme mümkün olmaz. Sistem homojen olduğundan aşırı düzenlidir, kırılgandır ama saat gibi çalışmaktadır, düzensizliğin ölçüsü olarak entropisi yoktur ya da çok düşüktür. Bu modelin aksine, örneğin serbest piyasa ekonomisinde bireyler bir araya geldiğinde, aralarında mal ve hizmet alışverişinde bulunurken etkileşime başlarlar. Bu ilişkiler doğrusalsız etkileşimlerdir, farklı yerlerde ve herhangi bir müdahale olmadan gerçekleşir ve bireyler arasında kendiliğinden örgütlenmenin ilk koşulu olan düzensizlik (entropi) vardır. Ayrıca, bireyler kendi çıkarları doğrultusunda davrandıklarından etkileşimleri fazladır ve bu etkileşim ne kadar fazla olursa kendiliğinden örgütlenme o kadar kolaylıkla başlar. Bilgi teknolojisinin kendiliğinden örgütlenen sistemlerin ortaya çıkmasına neden olması bu yüzdendir, çünkü bilgi teknolojileri çok daha fazla birey arasında etkileşim imkânı sağlar. 


Yukarıda bahsettiğim gibi pozitif geri bildirim, kendiliğinden örgütlenme sürecinde önemli bir rol oynar. Pozitif geri bildirim sık ve yoğun etkileşim anlamına geldiğinden bireylere ortak bir zeminde faaliyet gösterme olanağı sağlar. Bu, bir ürün üretmek için faaliyetlerini koordine eden kişiler veya düzenli olarak ticaret yapan kişiler olabilir. Bu iş birliği maliyetleri düşürdüğü gibi üretkenliği de artırır. Pozitif geri bildirim bireyleri bir araya getirerek cazibe alanları yaratır ve bireyler çoğaldıkça cazibe alanı cazibe merkezine (çeker)  dönüşür.  Ticaret yapmak, iş aramak ya da iş fırsatları kollamak için bireylerin cazibe merkezinde faaliyetleri artar. Hollywood film merkezi olarak çok prestijli ve bir o kadar maliyetli bir bölge olduğundan bazı film yapıcıları Kanada’nın Toronto şehrinde film çekmeye yöneldi. Bir süre sonra Hollywood’u aratmayan imkânlar ve düşük maliyet diğer birçok film yapımcısını özendirerek Toronto’yu kritik kitleye ulaştırdılar ve çok cazip film yapım bölgesine dönüştürdüler. 


Yaratıcı Yıkım. Burada, entropi ve enformasyon dikotomisine kısaca değinmek gerekir. Entropi doğada, toplumda ve zihinde düzensizlik düzeyinin ölçüsüdür. Termodinamiğin ikinci yasası açısından bir değerlendirme yapılırsa entropi, doğal süreçlerde kaosa ve ısıl ölüme doğru olan gidişi, diğer bir deyişle makro-kozmosda zaman okunun yönünü belirler. Buna karşılık entropinin zıt kutuplu karşıtı olan enformasyon ise her şeyde oluşmuş ve oluşmakta olan düzenin düzeyini ifade eder. Ancak, bu durum sadece entropiyi telafi eden bir bedel karşılığında, enerji (erke) yitirilmesi şeklinde gerçekleşebilir. Bu nedenle bu tür sistemlere yitirgen yapılar denir. Sistem bir yanda enformasyon diğer yanda entropi dengesini sürdürebildiği sürece yaşamını idame ettirecektir ama değişen koşullar entropiyi artırmaya başladığında kendiliğinden örgütlenme sonucu yeni yapılanmalar görülecektir. Diğer bir anlatımla, sistemin zaman içinde kendini yenilemeye devam edebilmesi ve değişen koşullara uyum sağlayabilmesi için biraz rastlantısallık ve entropiye ihtiyaç vardır. Örnek olarak, Schumpeter'in yeni ekonomik organizasyonların dinamik şekilde evrimleşerek eski formların yerini aldığı yaratıcı yıkım fikri düşünülebilir. Bu fikir klasik ekonomideki statik denge anlayışından çok farklıdır. Tanım olarak yaratıcı yıkım, uzun süre benimsenen ekonomik uygulamaların, yaratıcı ve yıkıcı yeni uygulamaların ortaya çıkması ile terk edilmesi olarak ifade edilebilir. Bilindiği gibi klasik ekonomi arz-talebin belirlediği statik denge modelidir. 1976'da Avusturyalı-Amerikalı bir iktisatçı olan Schumpeter, Karl Marx'ın eserlerine dayanarak yaratıcı yıkım kavramını ortaya attı. Schumpeter'in görüşüne göre sürekli değişen, dinamik ve yaratıcı bir süreç olan kapitalizm, yeni fikir ve süreçlerin statükoya meydan okuduğu, eski paradigmayı yıktığı ve yeni bir anlayışı (paradigma) getirdiğini ifade eder. Schumpeter’in yaratıcı yıkım anlayışına göre, kapitalizmin itici gücü dengesizliktir ve bu ifade klasik ekonominin statik denge anlayışına aykırıdır. Yaratıcı yıkıma örnek olarak Netflix gösterilebilir. Çağımızın modern örneklerinden biri olan Netflix, kaset kiralama ve geleneksel medya endüstrisini ortadan kaldırdı. Teknoloji toplumunda inovatif girişimler eski modelleri geçersiz kılıyor ve herkesi bu yaratıcılığa uymak zorunda bırakıyor, uyamayanlar yok oluyor. Yenilikleri ilk benimseyen ve dengesizliği gören yaratıcılar değişimden fayda sağlarken eski teknolojilerle çalışmaya devam eden statükocular silinip gidiyor. Yani, yaratıcı yıkım kavramı değişen dinamik süreçlerin sonucu olarak karşımıza çıkıyor.  

   

Kendiliğinden örgütlenmede kritik süreç (SOC). Kendiliğinden örgütlenme hem yaratıcı hem de yıkıcı bir süreçtir. Pozitif geri bildirim, daha önce açıkladığım gibi faydalı sarmal olabildiği gibi zararlı sarmal da olabilir. Kritik sürece yönelik kum yığını modelini daha önce açıkladım. (Bkz. s. 52,53). Kum yığını modelinde kum taneleri tek tek bir yığın üzerine bırakılır. Yığın büyümeye başladığında, bazı taneler yanlardan tek tek veya küçük gruplar hâlinde yuvarlanır, ancak yığının yan açısı dikleştiğinde kritik seviyeye gelinir ve çığ oluşarak sistemi değiştirir. Çığ, pozitif geri bildirimin sonucudur. 


Üstellik yasası. Çığın büyüklüğü ve meydana gelme sayısı üstellik yasası ile gösterilir, yani çok sayıda, çok küçük çığ kopuşları ve az sayıda büyük çığ kopuşları olacaktır. Doğrusalsız sistemlerin ortak özelliği olan üstellik yasası dağılımı, doğrusal sistemlerin normal dağılımına kıyasla neredeyse imkânsız olan kara kuğu olaylarının daha sık gözlenmesine imkân verir. Örneğin, depremler, beyin korteksinde nöronal çığlar, virüs yayılması, orman yangınları, toprak kaymaları, salgınlar ve borsalarda ani çöküşler dâhil olmak üzere birçok fenomen, üstellik yasası dağılımı sergilerler. Bu nedenle, kum yığınında olduğu gibi kendiliğinden örgütlenen sistemler doğrusal değildir. Borsalar veya ekonomi karmaşık sistemler olduğundan büyük çöküşler veya ekonomik krizler normal dağılım ile gerçekçi sıklıkta gözlenmez ama üstellik yasası dağılımları borsa çöküşlerinin veya ekonomik krizlerin ne kadar sıklıkla karşımıza çıktığını daha gerçekçi olarak gösterirler. 


Çoklu Düzeyler. Kendiliğinden örgütlenme bütünleştirici (tümleyici) seviyeler diyebileceğimiz yeni örgütlenme katmanlarına neden olur. Küçük bir yerel pazarın bireylerinden büyük ticari kuruluşlara, sanayilere, ekonomilere ve nihayetinde tüm küresel ekonomiye kadar kendiliğinden örgütlenerek ortaya çıkan (belirim) kurumlar yıllar boyu değişime uğrayan karmaşık adaptif sistemlerdir (CAS). Karmaşıklık ekonomisine kendiliğinden örgütlenen bir sistem olarak bakılırsa, mikro seviyeden başlayan ve ekonomik hiyerarşide yeni yeni beliren katmanları görmeye başlarız. Doğrusal sistemlerde bu yapılanmalar tanımlanamazlar. 


Kendiliğinden örgütlenen sistemlerin ortak özellikleri. İlk olarak, ekonomide kendiliğinden örgütlenen sistemlerin mikro aşamasında, bireylerin etkileşimi sık ve yoğundur. Serbest meslek sahibi olan bir birey doğal olarak başarı için daha çok çalışır daha çok iletişim içindedir ve kurumsal yapıda çalışan bireylerden daha çok çaba sarfederler. Daha fazla komuta ve kontrolün olduğu kurumsal yapının aksine, bireyin özgür girişimciliğinin ardında daha refah bir yaşam özlemi vardır. İkinci olarak, mikro seviyedeki yaygın etkileşimler dağınık bir yapı olarak daha dirençlidir. Herhangi bir bireyin faaliyetleri birkaç birey ile sınırlı değildir. Üçüncü olarak, hiyerarşilerin komuta ve kontrol yapıları statik ve istikrarlı ortamlara uygun olabilirken, kendiliğinden örgütlenen sistemler, ihtiyaçlarının sürekli değiştiği dinamik, karmaşık ve değişken ortamlara çok uygundur. Bireyler, yukarıdan-aşağıya yönetim tarafından belirli bir konfigürasyon içinde tutulmadıkları için doğaları gereği dinamik davranarak koşullara uyum sağlarlar. Yerel çevrelerindeki olayları anında kavrayıp gerektiği gibi davranabilirler, dolayısıyla esnektirler ve değişen koşullara kolay uyum sağlarlar. Son olarak, kendiliğinden örgütlenen sistemlerde optimizasyon kavramı yoktur. Optimal bir sonuca ulaşmak için, devletlerin ekonomide üstlendiği role sahip, sistemi tasarlayıp kontrol eden merkezi bir otorite olmadığından optimal olmaktan uzak sonuçlar ortaya çıkar.


Ateşan Aybars (10 Temmuz 2021)




6 Temmuz 2021 Salı

Karmaşıklık (Bölüm 19) (Ateşan Aybars, 6 Temmuz 2021)

Ekonomik Sistemin Bağlantı Dinamikleri. 

Geri bildirim döngüsü yukarıda nedensellik bağlantıları başlığı altında ifade ettiğim gibi iki veya daha fazla değişken arasındaki karşılıklı bağımlılık ilişkisini tanımlar. Bu ilişkiler negatif ya da pozitif geri bildirim süreçlerine göre sistemin geleceğini belirler. Geri bildirim döngüleri tarafından belirlenen bu dinamikler, karmaşık sistem elemanlarının kendiliğinden örgütlenmelerinde temel ve çok önemli bir rol üstlenirler. Geri bildirim döngüleri ile sistem hem çevreden etkilenir hem de çevreyi etkiler. Anlaşılacağı gibi iki çeşit geri bildirim döngüsü vardır; negatif ve pozitif. Her iki tür geri bildirim sürekli olarak birbirleri ile rekabet eder ya da çatışarak sistemin yeni durumunu tayin ederler. 

Negatif geri bildirim döngüsü, sistem girdisi ve sistem çıkışı olmak üzere iki değişken arasındaki ilişkiyi temsil ettiğine göre, daha büyük girdi, daha büyük çıktı ile sonuçlanır ama bir sonraki iterasyonda negatif geri bildirim olarak sistemi beslediğinden daha küçük çıktıya neden olur. Negatif geri bildirim süreci sistemin amaca uygun, istikrarlı ve güvenli şekilde kontrol edilmesi için modellenir. Çok defa negatif geri bildirimli sistemler denge hâlindedir ya da denge etrafında küçük salınımlara (osilasyon) dönüşürler. 


Örneğin, arz ve talep arasındaki ilişki negatif geri bildirimdir. Bir üretici ne kadar çok üretirse, ürünün fiyatı da o kadar düşük olur ve düşük fiyat geri bildirim ile üretim teşvikini azaltır. Bu ilişki negatif geri bildirimdir. Bir başka negatif geri bildirim örneği faiz oranlarını düşürmek amacıyla merkez bankalarının para arzını artırmasıdır. Örneğin ABD merkez bankası FED ekonomik büyümenin sıkıntılı olduğu dönemlerde faiz oranlarını düşürmek amacıyla parasal politikasını değiştirerek likiditeyi artırır. (Bkz. Şekil 1.) Klasik arz talep denkleminde, para arzının artması (S1 arz eğrisinin sağa doğru S2’ye kaydırılması) hâlinde denge daha düşük faiz oranında gerçekleşir.




   











Şekil 1 Arz-talep dengesi. FED para arzı faiz oranlarını düşürür.


Negatif geri bildirimin aksine, pozitif geri bildirim döngüsü doğrusal sistemlerde gözlenmez, yani sistemin çıktısı sistemin gelecekteki durumunu etkileyemez.  Bu geri bildirim her iterasyon sonucunda sistem çıktısını üstel şekilde ve kontrolsüz artıran bir ilişkidir. Daha büyük sistem girdisi pozitif geri bildirimle daha büyük sistem çıktısına yol açar ve iterasyonlar sonrasında sistem beklenmedik şekilde farklı ve yepyeni bir duruma dönüşür. Bu tür davranışlar birçok varlıklarda görülür ve nedeni çok defa insan psikolojisi ve davranışa bağlanır. Herhangi bir finansal varlık fiyatının arada bir balon gibi şişmesini davranışsal finans kavramlarıyla açıklamaya çalışırlar. Örneğin, sürü psikolojisi. Yatırımcıların herhangi bir enstrümanın gerçek değeri yerine yükselen fiyatının cazibesine katılması rasyonel olmayan coşku (irrational exuberance) olarak bilinir ve çok defa piyasa balonuna neden olarak gösterilir. Bu tür pozitif geri bildirimler bir süre sonra dengesini kaybetmeye başlar. Yatırımcılar, eninde sonunda finansal varlığın gerçek değerini anlamaya başlarlar ve bir kısmının satış yapması sürüyü harekete geçirirerek pozitif geri bildirimin aksi yönünde etki yapmasına yol açar ve varlık fiyatları yükseldiği gibi dramatik şekilde değer kaybeder. 


Geri Bildirim Dinamikleri. Geri bildirim döngüleri ekonomik sistemin gelişiminde dinamik bir rol üstlenirler. Negatif geri bildirim döngüsü sistemi dengeye zorlar. Yani, sistem dışarıdan çok büyük bir şoka maruz kalmadıkça negatif geri bildirim döngüsü sistemi dengeye geri getirecektir. Bu açıdan, negatif geri bildirim ekonomide istikrar sağlayan bir kontrol mekanizması olarak sistemi sürekli şekilde, ufak tefek sapmalarla, istenilen seviyede dengeye getirmeye çalışır. Örneğin, geçmiş verilere bakıldığında bir ülkenin GSYİH’si, artan nüfus, üretimde verimlilik (teknoloji, yeni kaynakların bulunması, yeni modellemeler vs.) gibi çeşitli faktörlerle yükselen bir trend izler. Ancak, ortalamalardan aşırı sapmaların olduğu süreçler ekonomik büyüme ya da daralma, kısaca ekonomik dengesizlik anlamına geleceğinden, hükûmetler mali ve/veya para politikalarını kullanmak durumunda kalırlar. GSYİH'deki dalgalanmaları azaltmak ve ekonomiye tekrar istikrar sağlamak için hükûmetler otomatik dengeleyici olarak vergi ve sosyal yardım politikalarını yeniden planlar ya da değiştirirler. Sisteme negatif geri bildirim olarak giren yeni politikalar sistemik değişime direnerek istenen istikrarı sağlayabilir. Ekonomik kriz sırasında teşvik paketleri ve bankaların kurtarılması negatif geri bildirim fenomenine bir başka örnektir. 


Negatif geri bildirimin aksine pozitif geri bildirim, istikrarı bozan bir süreçtir, çünkü sistemin çıktısındaki bazı değişiklikler bir sonraki iterasyonda, sisteme tekrar geri bildirim olarak verildiğinde sistem çıktısını kontrolsüz yükseltecektir. Dolayısıyla, dengeleme mekanizması yoktur. Sistem, sürekli pozitif geri bildirim sonrasında güçlenmeye devam eder ve üstel bir şekilde dengeden uzaklaşır. Eğer, herhangi bir negatif geri bildirim döngüsü ile dengelenmezse, sistem tamamen farklı bir duruma taşınabilir. 


Pozitif geri bildirimin sistemi üstel olarak dengeden uzaklaştırması çok faydalı olabildiği gibi çok zararlı da olabilir. Pozitif geri bildirim ile kazancın artması yükselen faydalı sarmal (virtuous cycle) yol açarak ekonomide fayda sağlar ve sarmal yükseldikçe başka yeni faydalara yol açar. Örneğin, hükûmetlerin altyapıya ayırdıkları yatırım faydalı bir sarmaldır, çünkü projeye katılan şirketler daha üretken ve kazançlı olabilir, daha fazla vergi verir ve geliri artan hükûmet daha fazla altyapıya kaynak ayırarak ekonomiyi dengeleyebilir. Burada kamu harcamaları yükselen faydalı bir sarmal yaratır ve sarmal bir süre sonra çeşitli kısıtlamalar (negatif geri bildirim) etkisiyle belli bir seviyede tavan yapar. Ölçek ekonomisi de benzer şekilde gelişir. Şirketler, kuruluş yıllarında yükselen faydalı sarmal özelliği gösterirler. Daha fazla üretim, daha düşük marjinal maliyet ve tüketiciye düşük fiyatlarla yansır, tüketim tetiklenir, şirket daha fazla kazanır, faydalı sarmal daha fazla üretim sağlamak için geri beslenir ve böylece pozitif geri bildirim devam eder. Net sonuç, şirketin ilk yıllarındaki büyümesi üstel şekilde olacaktır ama yükselen faydalı spiral süreç sürekli devam edemez. Piyasa olgunlaştıkça ve yeni rakipler katılınca, sistemi istikrara taşımak üzere negatif geri bildirim şirketin daha fazla büyümesini engellemeye başlayacaktır. 


Pozitif geri bildirimin ekonomide neden olduğu zararlı sarmal (vicious cycle) yönetimin ve hükûmetlerin en çok endişe ettikleri kavram olup kontrol edilemeyen zorluklara ve krizlere yol açar. Klasik bir örnek hiperenflasyon ya da deflasyon olabilir. Bilindiği gibi, makroekonomide isdihdam, talep, üretimin arz ve fiyatı, şirketlerin kârlılığı vs. birbirlerine bağlıdır. Aşağıdaki Şekil 2.’de işsizliğin artmasından başlanırsa mal ve hizmetler olumsuz etkilenir, talep daralır. Talebin daralması arzı ve fiyatı düşürür. Elbette, aşırı düşük arz ve fiyat çok defa negatif geri bildirimle ekonomik dengeyi tekrar oluşturmaya çalışır ama bu her zaman başarılı olmayabilir. Bu durum, yani arz ve fiyatların düşmeye devam etmesi şirket kârlılıklarını azaltırken tüketim de azalır. İnsanlar fiyatın daha da düşeceği beklentisi ile harcamalarını iyice kısarlar, resesyonun daha uzun süre devam edeceği beklentisi ile ekonomiyi deflasyonist bir sürece sokarlar. Böyle bir süreçte merkez bankalarının para basması ve piyasalara aşırı likidite sağlaması bile güven eksikliğinden dolayı işe yaramaz. FED başkanı B. Bernanke’nin helikopterden para saçmak metaforu hatırlardadır, uzun süre işe yaramamıştı.














Şekil.2. Deflasyon sarmalı.


Pozitif geri bildirimin bir başka zararlı sarmal örneği olarak 2008 yılında başlayan konut krizi gösterilebilir. 2008 konut krizinin ardında pozitif geri bildirimin neden olduğu zararlı sarmal vardır. Banka ve yöneticilerin bırakınız yapsınlar (lasse faire), nasıl olsa serbest piyasa ekonomisi her şeyi dengeye getirir söylemleri ve çok az kişinin anladığı karmaşık ve riskli finansal mühendislik tasarımları anlaşılmaya başlandığında konut sektöründe endişeler arttı ve konut satışları hızlanarak sorumsuz ve art niyetli yöneticilerin saadet zincirini sona erdirdi. Çünkü daha fazla ev satışı ile fiyatlar düşmeye devam edince konut sahipleri ipotek borçlarını karşılayamayacak duruma geldiler (bankaya borçları konut fiyatının piyasa değeri üzerine çıkınca) ve konutlarının anahtarlarını bankalara teslim etmeye başladılar. Bankaların envanterinde daha fazla satılık konut olması, fiyatları daha da düşürmeye devam ederken pozitif geri bildirim (zararlı sarmal) çok büyük bir ekonomik krize yol açtı. 


Bu örneklerden zararlı sarmala yol açan pozitif geri bildirimin ne kadar güçlü ve kontrol edilmesinin ne kadar zor olduğu görülüyor. Pozitif geri bildirimin zararlı sarmalı bir kez başlarsa sistemi tamamen farklı bir duruma sürükleyebilir. Bu örneklerden negatif ve pozitif geri bildirim döngülerinin kontrol çabasının merkezinde olduğu anlaşılır. Negatif geri bildirimin, her türden merkezi kontrol sistemi içinde kullanıldığını ve hedefe yönelik davranışı temsil ettiğini belirtmiştik; yani, kontrol sistemi öncelikle sistemin istenen durumunun ne olduğunu tanımlamalıdır. Evimizde termostat kullanacaksak, çalıştırmadan önce istediğimiz sıcaklığı ayarlamamız gerekir. Evimizi ısıtmak söz konusu olduğunda bu basittir ama negatif geri bildirim döngüsünü bir şirketi veya ekonomiyi yönetmek için kullandığımızda (örneğin vergi sistemi ya da faiz oranları politikası) makro politikalarda doğru tanım ve tahmin yapabilmek ve olası sonuç senaryolarının neler olabileceğini kestirebilmek kolay olmaz ve çok fazla mali kaynak gerektirir. 


Geri bildirim döngüleri genellikle bilim, mühendislik ve ekonomi alanında standart matematik modellerden faydalanır, çünkü önemli karmaşıklıklar ve gelecekteki tüm durumlar yol boyunca birçok geri bildirim döngüsüne bağlı olacağından, olayları tahmin ederek geleceğe yönelik projeksiyon yapmak zordur, kapasitemiz sınırlıdır. Geri bildirim fenomeninin analitik yaklaşımla modellenmesi, ekonomik kriz gibi doğrusal olmayan sonuçları tahmin etmekte çok yetersiz olmamızın bir nedenidir. Geri bildirim döngüleri, ekonomi gibi karmaşık döngel olmayan sistemlerin gelişmesinde doğal bir süreçtir. Gelecek, geçmişin basit bir dönüşümü değildir. Sistemde geri bildirim iterasyonları ne kadar hızlı olursa sistemin geleceğini öngörebilme kapasitesi o kadar düşük olur.


Ateşan Aybars (6 Temmuz 2021)