Altın Oran etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
Altın Oran etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

28 Ocak 2012 Cumartesi

Altın Açı (Mustafa Özcan, 28 Ocak 2012)

Altın Açı

Bilim insanlarının içinde özellikle botanikçiler, altın oran sayısına verdikleri önemin aynisini altın açıya da verirler. Bunun bir nedeni, bitkilerde yaprak (çanak ve taç yapraklar dahil), pul, tohum, tomurcuk gibi meristem (bitkisel kök hücre dokusu) doku ürünü ögelerin primordiyal (ilksel, en temel ögelerin düzenine ait) spirohelozonik dizilişte 137,5 derecelik filotaksik (yaprak ve tomurcuk gibi sürgünlerin dizilişine ait) açıya sıkça rastlanılmasıdır. Bu açısal değer, 360 derecelik tam açının altın oranın karesine (2,618...) bölünmesiyle elde edilir.

137,5 derece, altın oran ve Fibonacci dizisi ile olan bu bağıntısından ötürü altın açı diye adlandırılır. Açının değeri bu olmakla birlikte anlamı şudur: Kendisinden geriye kalan 222,5 (360 -137,5) derecelik alanın kendi alanına oranı 1,618 dir. Yani açı dairenin alanını altın oranda ikiye bölmektedir.

Öte yandan, canlı dışı varlık alanında bu açı ile ilk kez 1837 yılında Fransız kristalograf Auguste Bravais tarafından kristal kafes geometrilerinin saptanması için yapılan çalışmalar sırasında kafes birimlerinin taksimetrik ölçümünde karşılaşılmıştır. Ancak o zamanlar, yedi kristal yapısında tespit edilmiş olan iki, üç, dört ve altı kat bakışımlı (simetrili) “temel öğesel” yerleşim düzenlerinde altın oranı temsil eden beşli bakışım daha tanımlanamamış idi.

İslam bezeme sanatında önemli bir yer tutan, ancak keşfi 1974 yılında İngiliz matematikçi Roger Penrose tarafından yapılmış olan iki tip “rombus” (yani eşkenar dörtgen) öğeli on parçalı küre-yıldız desenli (örüntülü) yapıysa (Penrose döşemesi) beşli bakışımın tanınmasına en çok katkı yapmış matematiksel bir buluş olarak olarak bilim tarihine geçmiştir. Bu kapsamda rekreasyonel matematik alanında yapılan çalışmalar içindeyse ABD’li amatör bir matematikçi olan Robert Ammann katkıları eşsizdir. Ammann, örüntünün (desenin, döşemenin) altyapısındaki beş eksenli, Fibonacci dizili ve sonsuzda altın orana yakınsayan ikili geometrik periyodik sistemi (yani priyodiğimsi bir sistemi) ortaya çıkararak formel dünyanın soyut ritminin özündeki örüntüyü daha da derinleştirmiştir.

Nihayet beşli bakışımın 1984 yılında kritallerde değil ama kristalimsi (yarı kristal, kuasikristal) yapılarda var olduğu saptandı. Keşfin, Daniel Shechtman’a 2011 Kimya Nobel’ini ancak 27 yıl sonra getirebilmiş olması konunun ayrıklığını ve de olağanüstü niteliğini göstermesi bakımından ödüllendirme süreci anlayışı açısından son derece dikkate değer bir durumdur. İkosahedral camlardaki yapısal öğelerin periyodisitesinin de kristalimsiler gibi olduğunu yeri gelmişken vurgulayalım.

Altın açının sayısal değerinin irrasyonel olması çekiciliğini altın oranı aratmayacak dende artırmaktadır. Hatta bu sayının ondalık kat ve bölümlerinin pek çok doğal görüngünün (fenomenin) yanısıra evrenin yaşında (13,7 milyar yıl), güneşin samanyolu odağının çevresindeki dönüş hızında (ışığın boşluk hızının 1370’te biri) olduğu gibi periyodik (dönemsel) olarak tekrarlanarak ortaya çıkıyor olması ona gizem bakımından altın orandan da öte bir ilgi kazandırmaktadır.

Ayrıca, 137 sayının evrenin temel etkileşimleri ile olan ilişkisi nedeniyle de önemi bir hayli yüksektir. Doğadaki dört temel etkileşimden ikisinin, elekromanyetik ve kütleçekimsel kuvvetlerin yeğinliğinin birbirine oranının 137x10^-41’i vermesi sayıya temel fizikte yüksek dikkat atfedilmesine neden olmuştur. Bu sayısal değer ilk kez mikrofizikte atomik yapıyı açıklamaya yönelik çalışması sırasında, 81 kez Nobel adaylığıyla egale edilemez bir rekora sahip olan Alman teorik fizikçisi Arnold Sommerfeld tarafından 1916 yılında geliştirilen modelde alfa simgesiyle ve “İnce Yapı Sabitesi” adıyla kullanıldı. Hesaplamalarda atomar ince yapıda iki temel etkileşimin bağlaşım (kuplaj) sabiti alfa için 1/137 yaklaşık bir değer kullanıldı.

Geçen zaman içinde değerin kesinleştirilmesinden sonra en önemli sorun ise zamanla değişip değişmediği konusu idi. Ancak Afrika’da Gabon’da 1972’de bulunmuş olan 1,75 milyar yıllık Oklo doğal nükleer reaktöründen elde edilen veriler ışığında sabitenin değerinin, evrende bildik maddenin oluşumundan bu yana geçen yaklaşık 8-10 milyar yıllık sürede sadece milyonda 0,6 kadar değişmiş olduğu hesaplandı. İşte bu nedenledir ki alfa, tüm öteki sabitelerin değişmemezlik derecesini inceleyenler için bir mihenk taşı, bir ölçüt, bir referans değer olarak görülmeye başlandı.

137’lik periyodisite (dönemsellik, takralanım) ile ilgili örnekleri daha da çoğaltmak olanaklıdır. Ancak sayıların gizemlerinden de öte önemi onların evren ve doğada yüklendikleri işlevsellikleridir.

Özetle belirtmek gerekirse; az sayıdaki bu ve benzeri boyutsuz temel doğa sabiteleri evrenin ve doğanın özündeki düzenin ilkelerinin belirleyicisi olan sayısal değerlerin taşıyıcısıdırlar. Bunlardan rasyonel olanlar değil de, özellikle irrasyonel olanların öneminin giderekten artacağını yeri gelmişken belirtmeden geçemeyeceğim.

Formel bilimlerde sayılar ve sayı dizilerinin, doğa bilimlerinde boyutsuz sabiteler, sayılar ve geometri tabanlı sayısal örüntülerin 21. yy’da “soyut yasallıklar” olarak kuramsallaşarak “her şeyin teorisi”ne doğru bir gidişteki yolun taşlarını döşeyenler olacaklarını öngörmek yanlış bir değerlendirme olmasa gerekir.

Mustafa Özcan (28 Ocak 2012)

11 Ocak 2012 Çarşamba

Altın Oran ile ilgili kısa bir film (Youtube)

Altın Oran ile ilgili ve Youtube sitesinde yer alan bir filmi sizlerle paylaşmak isteriz. Aşağıdaki linki tıklayarak filmi izleyebilirsiniz.

http://www.youtube.com/watch?v=kkGeOWYOFoA&feature=email

(A movie inspired on numbers, geometry and nature, by Cristóbal Vila. Go to www.etereaestudios.com for more info: theory behind, stills, screenshots, tutorials... Music: "Often a Bird" by Wim Mertens - www.wimmertens.be)

10 Ocak 2012 Salı

Altın Oran Sadece bir Sayı mıdır? (Mustafa Özcan, DY-1)

Bilimsel makalelerin içinde en ilgi çekici olanların başında altın oran konusunu işleyenlerin geldiğini söylemek hiç de yanlış olmasa gerekir. Bu nedenledir ki bu denemenin konusunu onun önemli bir özelliğini irdelemek üzere seçtim.

Altın oran, simgesi Yunan alfebesinin Fi veyaTau harfi olan, en çok (1+√5)/2 ifadesi ile tanımlanan ve yaklaşık olarak 1,618... değerine sahip olan irrasyonel bir sayıdır. Sayılarda irrasyonellik; iki tam sayının oranı olmadığından değeri kesinleşmeyip küsuratlılığı sonsuza dek süren özellik anlamına gelmektedir.

Bir sayı olarak altın oranı bu kadar ilginç yapan şey ise, sanat alanının yanı sıra başta formel disiplinler matematik, geometri, istatistik ve doğa bilimleri astronomi, fizik, kimya, biyoloji olmak üzere tüm bilim alanlarında ona çok sık rastlanmasıdır.

Altın oran İlkçağ’da, Sümer, Mısır, Yunan ve Roma uygarlıklarında sanatın mimari, resim ve heykel alanında ve Ortaçağ’da İslam süsleme uygulamalarında kullanılan estetik örüntü ölçütüdür. Grek mimari uygulamalarında Phidias’a atfen Fi adıyla tek başına veya Pi sayısı ile birlikte kullanılagelmiş olan altın oran Ortaçağ’da dönemin gereği olarak ilahi nitelemesi ile adlandırılmaya başlanmıştır.

Orantının tanımlanmasında pek çok kalıptan yararlanılmış olmasına karşın bunların içinde en çok dikkat çekeni Rönesans İtalyası’nın Fransisken rahibi Luca Pacioli (1447-1517)’nin Latince yazdığı “İlahi Orantı” adlı kitabındakidir:

Bütünün büyük parçaya oranını, büyüğün küçük parçaya oranına eşitleyen orantıdır.

Bu tanım, genellik bakımından öteki tanımlara göre daha kapsamlı olmanın yanı sıra parça/bütün diyalektiği özelliğini vurgulaması yönüyle de ayrıca felsefi bir bakış sunmaktadır.

İyi, güzel de, acaba bir sayının; değişik bir söyleyişle maddi içeriği olmayan nicel bir değerin, sanatta ve doğada bu denli çok sıklıkla ortaya çıkmasının anlamı nedir? Esas sorgulamak istediğim şey bu!

Bu sorunun cevabını verebilmek için önce insanda, bebeklikten, hatta, doğum öncesinden başlayan çevreyle ilişkilerin formel yapıdaki özne-nesne etkileşimine bakalım. Bu kapsamda insanın “bilimsel bilgi edinimi” diye görebileceğimiz bu formelleşme olgusunu kavramlaşma, terimleşme süreci olarak görelim. Bu doğrultuda, bir bütünün bileşeni olan bir şey, yani maddesel-yapısal ıra ulamında (karakter kategorisinde) parçasal bir varlık kendini sürekli tekrarlar ise biz onu bir üstterim (metaterm) ulamı ile yapıtaşı veya temel öğe diye niteleriz. Ayni varlık kategorisinden olup yalnızca işlevsel ıra (karakter) gösteren olguları ise kural veya yasa diye nitelendirir, bu olguları anlığımızda (zihnimizde, enteleğimizde) daha soyut bir üst düzeye yerleştirerek kavramlaştırmış oluruz. Böylece, yıllar süren bu süreç ile insanda zihnin soyut-hiyerarşik yapısı oluşur.

Öte yandan, nesnel, duyulur dünya ortamından kaynak alarak tümevarımsal uslamlama yoluyla oluşan öznel izdüşümsel, düşünülür dünyamızın doğa bilimsel şekilindeki bu soyut kavramlaştırma ve terimleştirme etkinliğinin aynisinin, hem formel hem de beşeri bilimsel alanlarda da var olduğunu unuttmamak gerekir.

Şimdi bu formülasyonun sayı kavramına uyarlanmış haline bakarsak içeriksiz, yani yalnızca izdüşümsel nitelikteki kavramlaştırma ulamlarında soyutlama yapmada en üst düzey işlemin “sayı ve örüntüsü oluşturma”, yani “sayısal kavramlaştırma süreci” olduğu kolaca görülür!

Şimdi de altın orana, anlatılan kavramlaştırma örüntüsü doğrultusunda irrasyonel bir sayı olarak bakmaya çalışalım. Bu durumda konu madde bakımından içeriksiz olarak formel bağlamda ele alınmış olur ki, bu da düşünsel ulamdaki yapısal ve işlevsel iki karakterin soyut düzeyde ortaklaşmış, birleşmiş, tekleşmiş, olması demektir. Sonuç olarak bu ulamda sadece üstterimler olan teorem, belit (aksiyom) ve ilke (prensip) gibi mantık kavramlarının kaldığı görülür. Bunun anlamıysa, sayısal (matematiksel, nicel) düşünme ulamının anlık’ta en teorik, en soyut, en üst işlem düzeyini temsil ettiğidir.

Durum böyle olunca soyutlamada doruğa ulaşmak için en basit nicellik olan sayılara dayalı ilkeler (kurallar, kuramlar) oluşturulması kaçınılmazlık olmaktadır. Ancak doğanın durumunu sayılarla ifade edebilmek için önce onun en derin özünün neliğinin kavranmış olması gerekmektedir.

Doğanın ve evrenin temel-teoremik sayılarından biri olan altın oran işte bu nedenle holistik bilimin kuramsallaştırılmasında son derece önemli ilkesel bir yer tutmaktadır ve önemini de giderek artırarak sürdüreceğine kesin gözle bakılmalıdır.

(Mustafa Özcan, 9 Ocak 2012)